Biegunka u dzieci i niemowląt

Biegunka u dziecka i niemowlaka – przyczyny i rodzaje

Biegunka nie jest chorobą samą w sobie, lecz objawem, który może towarzyszyć wielu różnym schorzeniom. Najczęściej spowodowana jest zakażeniem wirusowym lub bakteryjnym przewodu pokarmowego, ale może również pojawić się w przebiegu nietolerancji pokarmowych (np. laktozy), alergii pokarmowych, w następstwie antybiotykoterapii lub zatrucia pokarmowego. Rzadziej jako objaw chorób przewlekłych jelit.

Wirusowe zakażenia dają zwykle wodniste stolce, często z towarzyszącymi wymiotami i stanem podgorączkowym. Z kolei w biegunce bakteryjnej częściej obserwuje się śluz, krew, wysoką temperaturę i silniejsze bóle brzucha.

U dzieci przewlekłe lub nawracające biegunki mogą sugerować inne przyczyny – pasożyty jelitowe, celiakię, zespół złego wchłaniania czy choroby zapalne jelit. Wstępna ocena obejmuje częstotliwość i wygląd stolców, obecność objawów odwodnienia, gorączki, bólu brzucha oraz stan ogólny dziecka.

Wirusowa biegunka

To zdecydowanie najczęstsza przyczyna biegunki u dzieci. Odpowiadają za nią głównie rotawirusy, norowirusy i adenowirusy, szerzące się drogą pokarmową i kropelkową. Zakażenia występują najczęściej w sezonie jesienno-zimowym, zwłaszcza w żłobkach i przedszkolach.

Objawy obejmują nagłe wystąpienie wodnistych stolców, wymiotów, stanu podgorączkowego i braku apetytu. Rzadko pojawia się również niewielka ilość krwi w stolcu. Choroba trwa zwykle 3–7 dni, a głównym zagrożeniem jest odwodnienie. Leczenie ma charakter objawowy – kluczowe jest nawadnianie i odpoczynek.

Szczepienia przeciwko rotawirusom, dostępne w ramach programów profilaktycznych, istotnie zmniejszają ryzyko ciężkiego przebiegu biegunki u niemowląt. Ogromne znaczenie ma również higiena rąk i właściwe przechowywanie żywności.

Bakteryjna biegunka

Zakażenia bakteryjne przebiegają zwykle ciężej niż wirusowe. Cechują się obecnością śluzu lub krwi w stolcu, wysoką gorączką i silnymi bólami brzucha. Często są następstwem spożycia niedogotowanego mięsa, surowych jaj, skażonej wody lub produktów mlecznych.

Najczęstszymi patogenami są Salmonella, Campylobacter, Shigella oraz niektóre szczepy Escherichia coli. W takich przypadkach lekarz może zlecić posiew kału lub testy na obecność toksyn, by ustalić dokładną przyczynę.

Samodzielne podawanie antybiotyków jest niewskazane – w wielu infekcjach bakteryjnych może przynieść więcej szkody niż pożytku, a właściwe leczenie powinno być zawsze poprzedzone konsultacją lekarską.

Ostra i przewlekła biegunka

Ostra biegunka trwa zwykle do 14 dni i w większości przypadków ma podłoże infekcyjne. Odpowiednie nawadnianie i stopniowy powrót do diety prowadzą do całkowitego ustąpienia objawów.

Przewlekła biegunka, utrzymująca się dłużej niż 4 tygodnie, wymaga szerszej diagnostyki. Przyczyną mogą być nietolerancje pokarmowe, celiakia, alergie lub choroby zapalne jelit.

Biegunka u dzieci – jakie badania wykonać?

W większości przypadków łagodnej, wirusowej biegunki nie ma potrzeby wykonywania badań laboratoryjnych. Wystarczająca jest ocena kliniczna przez lekarza i monitorowanie nawodnienia. W razie wątpliwości i w niektórych przypadkach pediatra może zlecić dodatkowe badania, które wykonuje się głównie, gdy:

• biegunka ma ciężki przebieg,
• w stolcu obecna jest krew lub śluz przez dłuższy czas,
• objawy trwają powyżej 10–14 dni,
• dziecko jest bardzo małe lub ma choroby przewlekłe.

Najczęściej zlecane badania to:

• badanie ogólne stolca (ocena obecności krwi utajonej, pasożytów),
• posiew kału lub testy na toksyny bakteryjne,
• badania krwi (elektrolity, glukoza, morfologia),
• w uzasadnionych przypadkach testy w kierunku nietolerancji laktozy, alergii pokarmowych, celiakii.

O tym, jakie badania wykonać powinien zdecydować lekarz pediatra na podstawie badania fizykalnego i wywiadu.

Zobacz także: Trzydniówka - objawy, przyczyny i postępowanie

Na czym polega leczenie biegunki u dzieci?

Podstawą leczenia jest nawadnianie doustnymi płynami, które uzupełniają wodę i elektrolity. Podaje się je małymi porcjami, często, najlepiej łyżeczką co kilka minut, by zapobiec nasileniu wymiotów.

Karmienie piersią należy kontynuować, a w przypadku dzieci starszych – stopniowo wracać do diety, zgodnie z apetytem. Nie zaleca się głodzenia dziecka – wczesny powrót do jedzenia przyspiesza regenerację błony śluzowej jelit.

Probiotyki o udokumentowanym działaniu klinicznym (np. zawierające szczepy Lactobacillus rhamnosus GG czy Saccharomyces boulardii) mogą skracać czas trwania biegunki infekcyjnej.

Leczenie domowe jest możliwe, jeśli dziecko dobrze pije, nie ma objawów odwodnienia i zachowuje dobrą aktywność. Hospitalizacja oraz nawadnianie dożylne są konieczne przy nasilonych wymiotach, odwodnieniu, wysokiej gorączce, u niemowląt lub braku możliwości podania płynów doustnie.

Co stosować na biegunkę u dziecka? Domowe sposoby

W domu najważniejsze jest systematyczne nawadnianie. Roztwory elektrolitów, które można kupić w aptece, należy podawać łyżeczką lub małym kubkiem – chłodne, ale nie lodowate, by zmniejszyć nudności.

Warto:

• unikać słodzonych napojów, soków i mleka krowiego w ostrym okresie choroby,
• wracać do zwykłej diety stopniowo (ryż, gotowana marchew, banan, pieczywo pszenne),
• stosować probiotyki rekomendowane w biegunce infekcyjnej,
• obserwować liczbę mokrych pieluch lub mikcji – to ważny wskaźnik nawodnienia,
• dbać o higienę rąk, myć owoce, dokładnie gotować potrawy i przechowywać żywność w chłodzie.

Nie zaleca się samodzielnego stosowania u dzieci preparatów, takich jak: leki adsorbujące toksyny bakteryjne (np. węgiel aktywowany) lub leki hamujące motorykę przewodu pokarmowego (np. loperamid), ze względu na ryzyko wystąpienia poważnych działań niepożądanych.

Biegunka u dzieci – kiedy należy skonsultować się z pediatrą?

Oto sytuacje, które wymagają konsultacji lekarskiej:

• biegunka występuje u noworodka lub u niemowlęcia poniżej 2. miesiąca życia, a liczba stolców przekracza 8 na dobę,
• liczne wolne, tryskające stolce, uporczywe wymioty,
• brak poprawy w ciągu 2-3 dni,
• cechy odwodnienia: suchy język, wybitnie wzmożone pragnienie, płacz bez łez, chrypa aż do bezgłosu, rzadkie i skąpe oddawanie moczu lub niezmoczenie pieluszki przez 3, lub więcej godzin, zapadnięte ciemiączko,
• pojawienie się u dziecka apatii, senności lub nadmiernego rozdrażnienia,
• całkowita niechęć do jedzenia i picia,
• stolce z krwią lub o smolistym (czarnym) zabarwieniu,
• nasilone bóle brzucha lub odbytu,
• dziecko choruje na cukrzycę, astmę, niewydolność nerek lub inną chorobę przewlekłą, lub wrodzoną.[4] 

Biegunka u dzieci – możliwe powikłania

Najgroźniejszym powikłaniem biegunki jest odwodnienie i zaburzenia elektrolitowe, które u małych dzieci mogą prowadzić do drgawek, zaburzeń rytmu serca i konieczności leczenia szpitalnego.

Przy długotrwałych epizodach biegunki może dojść do niedożywienia, utraty masy ciała i niedoborów witamin. Niektóre infekcje bakteryjne (np. szczepy E. coli O157:H7) mogą prowadzić do zespołu hemolityczno-mocznicowego – rzadkiego, ale groźnego powikłania z uszkodzeniem nerek i niedokrwistością.

Po przebytej biegunce, zwłaszcza infekcyjnej, u części dzieci występuje wtórna nietolerancja laktozy, objawiająca się przelewaniami, wzdęciami i luźnymi stolcami po spożyciu mleka. Zwykle ma charakter przejściowy i ustępuje po kilku tygodniach.

Podsumowanie

Biegunka u dzieci i niemowląt to częsty objaw, który zazwyczaj ma łagodny, wirusowy charakter, ale może też sygnalizować poważniejsze schorzenia. Kluczowe znaczenie ma właściwe nawodnienie i obserwacja stanu dziecka – większość przypadków można leczyć w domu, podając roztwory elektrolitowe i probiotyki.

Objawy alarmowe, takie jak krew w stolcu, odwodnienie, wysoka gorączka czy apatia, wymagają pilnej konsultacji lekarskiej. Wczesna reakcja i odpowiednia opieka pozwalają uniknąć groźnych powikłań i szybciej przywrócić dziecku zdrowie.

Treść została przygotowana zgodnie z zasadami Evidence-Based Medicine – medycyny opartej na faktach i wiarygodnych źródłach.