Portal Pacjenta LUX MED
W Portalu Pacjenta umówisz i zarządzisz usługami w ramach abonamentu oraz NFZ
Celiakia – co to za choroba? Objawy i możliwości leczenia
Celiakia to nietolerancja glutenu. Nierzadko mylona jest z alergią na gluten lub uważana za chorobę typową dla wieku dziecięcego. To najczęściej spotykane mity na temat celiakii. W rzeczywistości może się ona rozwinąć u ludzi w każdym wieku.
Spis treści
Celiakia – co to za choroba?
Celiakia, zwana również chorobą trzewną, to schorzenie autoimmunologiczne (wywołane niewłaściwym działaniem układu odpornościowego przeciwko własnym tkankom), które rozwinąć się może u osób genetycznie predysponowanych. Typowe jest dla niej nietolerowanie glutenu, czyli białka znajdującego się w zbożach (m.in. w pszenicy, życie, jęczmieniu). Spożycie glutenu skutkuje zanikiem kosmków jelita cienkiego, czyli wypustek wyścielającej jelito błony śluzowej, odpowiedzialnych za wchłanianie składników odżywczych, zaburzając ten proces. W konsekwencji może dojść do niedoboru składników odżywczych czy niedożywienia.
Celiakia może się rozwinąć u ludzi w każdym wieku. Najczęściej jednak stwierdza się ją u osób w wieku 30–50 lat. Nawet dwa razy częściej dotyczy ona kobiet niż mężczyzn. Czynnikiem wyzwalającym rozwój celiakii okazują się m.in.: niektóre leki, zabiegi operacyjne, zakażenie żołądkowo-jelitowe, choroby autoimmunologiczne (np. cukrzyca typu pierwszego, choroby tarczycy). Celiakia częściej obserwowana jest u osób z zespołem Downa, zespołem Williamsa, zespołem Turnera, nefropatią IgA, u krewnych pierwszego stopnia chorych na celiakię.
Zobacz także: Ból brzucha – przyczyny powstawania, rozpoznanie i sposoby leczenia
Czy celiakia jest dziedziczna?
Celiakia jest chorobą o podłożu genetycznym, co oznacza, że jest ona dziedziczna i może być przekazywana potomstwu. Do wystąpienia tej choroby niezbędna jest obecność konkretnych genów, przede wszystkim z układu HLA-DQ2 lub HLA-DQ8. Same geny świadczą jednak jedynie o zwiększonej predyspozycji do rozwoju choroby, a do wystąpienia objawów klinicznych celiakii potrzebny jest dodatkowy czynnik aktywujący, taki jak silny stres, infekcja lub ciąża.
Jakie są przyczyny celiakii?
Przyczyny wystąpienia celiakii są złożone, a choroba ta ma charakter wieloczynnikowy. Do jej powstania przyczyniają się:
- predyspozycje genetyczne - celiakia występuje niemal wyłącznie u osób posiadających konkretne geny układu HLA, przede wszystkim warianty HLA-DQ2 i HLA-DQ8.
- spożycie glutenu - jest to główny czynnik zewnętrzny (egzogenny), który wyzwala proces chorobowy.
- reakcja autoimmunologiczna - u osób genetycznie obciążonych kontakt z glutenem powoduje, wytwarzaanie przez układ odpornościowy przeciwciał atakujących własne tkanki.
- czynniki środowiskowe i aktywujące - samo posiadanie genów nie oznacza choroby. Do jej uaktywnienia potrzebny jest dodatkowy bodziec, taki jak silny stres, poważna infekcja, zabieg operacyjny lub ciąża.
Zobacz także: Perforacja jelita – przyczyny, objawy, sposoby leczenia
Jakie są objawy celiakii u dorosłych i dzieci?
Wyróżnione zostały takie postacie celiakii:
- jawna (pełnoobjawowa, klasyczna, aktywna) – stanowi około 30% przypadków; towarzyszą jej objawy, takie jak: ból i wzdęcie brzucha, zmniejszenie masy ciała, przewlekła biegunka, powiększenie obwodu brzucha, zmiana usposobienia (nadpobudliwość lub męczliwość, apatia), hipoplazja szkliwa, zaburzenia rozwoju u dzieci – zahamowanie przyrostu masy ciała, niedokrwistość (anemia), osteoporoza (choroba prowadząca do zaniku tkanki kostnej), uczucie stałego zmęczenia; u chorych zaobserwować można podwyższony poziom cholesterolu, niedobory witamin i składników mineralnych;
- niema (ubogoobjawowa) – typowe jest dla niej występowanie niespecyficznych, pozajelitowych objawów, takich jak: niedokrwistość, hipokalcemia (niedobór wapnia) ze wczesną osteoporozą, nietolerancja laktozy lub sacharozy, niedobór wzrostu i masy ciała; zazwyczaj ta postać celiakii występuje u krewnych pierwszego stopnia chorych na chorobę trzewną, diabetyków, pacjentów z chorobami autoimmunologicznymi; może rozwijać się skrycie przez wiele lat;
- nietypowa – towarzyszą jej przeważnie objawy świadczące o zaburzeniach wchłaniania jelitowego;
- utajona (latentna, późno ujawniająca się) – we krwi niekiedy obecne są przeciwciała, nie ma zmian jelitowych i objawów choroby; z czasem postać ta może się przemienić w celiakię ubogoobjawową lub aktywną.
Celiakia może również objawiać się nietypowo w postaci zaburzeń orientacji i pamięci określanej jako mgła mózgowa i problemów z płodnością. Częstym symptomem są także zmiany skórne w przebiegu choroby Dühringa, która jako skórna postać celiakii wywołuje bardzo swędzące pęcherzyki i grudki, umiejscowione najczęściej na łokciach, kolanach i pośladkach. Wyżej opisane objawy mogą pojawić się nagle pod wpływem silnego stresu lub infekcji.
Diagnostyka celiakii – jak zbadać i zdiagnozować chorobę?
W celu diagnostyki celiakii wykorzystuje się odpowiednie badania laboratoryjne wykrywające białka odpornościowe tzw. immunoglobuliny (inaczej nazywane przeciwciałami). Specyficzne dla celiakii są przeciwciała przeciwko: endomysium mięśni gładkich (przeciwciała endomyzjalne EmA), transglutaminazie tkankowej 2 (tTG) oraz deamidowanym peptydom gliadyny (DGP). Jeśli badania wykażą obecność przeciwciał, wskazane jest pobranie wycinka (tzw. biopsji) z błony śluzowej jelita cienkiego podczas gastroskopii (badania za pomocą specjalnego wziernika wkładanego przez jamę ustną, które pozwala na pobranie fragmentu jelita specjalnymi kleszczykami). Podczas gastroskopii gastroenterolog ocenia też wygląd błony śluzowej jelita i charakterystyczny dla celiakii zanik kosmków jelitowych (wygładzenie jelita).
W razie wątpliwości podczas stawiania diagnozy może zostać wykonane również badanie genetyczne oceniające geny HLA-DQ2 i HLA-DQ8. Ich obecność ocenia jedynie predyspozycję do celiakii i nie jest zawsze związane z jej wystąpieniem.
Bardzo ważne jest, aby cała diagnostyka celiakii odbywała się w czasie, gdy pacjent normalnie spożywa produkty zawierające gluten, ponieważ przejście na dietę bezglutenową przed wykonaniem badań sprawia, że ich wyniki mogą być niemiarodajne. Wprowadzenie ograniczeń żywieniowych na własną rękę może wręcz uniemożliwić postawienie prawidłowego rozpoznania choroby.
Według aktualnych wytycznych ESPGHAN z 2020 roku, u dzieci i młodzieży można w określonych warunkach odstąpić od wykonywania biopsji jelita cienkiego. Jest to dopuszczalne, gdy poziom przeciwciał tTG IgA co najmniej 10-krotnie przewyższa górną granicę normy laboratoryjnej. Warunkiem koniecznym jest wówczas potwierdzenie tego wyniku dodatnim testem na przeciwciała EmA IgA, wykonanym z drugiej, niezależnej próbki krwi.
Co jeść, a czego unikać przy celiakii?
Nietolerancja glutenu wymaga wykluczenia z jadłospisu produktów, takich jak:
- wędliny podrobowe (np. pasztetowa, pasztet, kaszanka, salceson), zawierające dodatki glutenowe, potrawy panierowane (np. paluszki rybne), kotlety mielone, pulpety;
- napoje i desery z dodatkiem słodu jęczmiennego, płatków zbożowych, mąki pszennej, skrobi pszennej i innych dodatków zawierających gluten;
- olej z kiełków pszenicy;
- desery i słodycze z mąk przeciwwskazanych bądź z dodatkiem zwykłego proszku do pieczenia (np. biszkopty, sucharki, herbatniki, wafle, paluszki, drożdżówki);
- kawa zbożowa, kakao owsiane, piwo, napoje alkoholowe ze zbóż przeciwwskazanych, napoje słodzone słodem jęczmiennym;
- warzywa panierowane i smażone, w sosach, w puszce, zawierające gluten.
Produkty dozwolone w celiakii to m.in.:
- mięso, ryby, świeże i nieprzetworzone jaja, wędliny i konserwy, oznaczone jako bezglutenowe;
- mleko (świeże, UHT, zagęszczone, w proszku), jogurt naturalny, kefir, maślanka, ser biały i żółty;
- masło, oleje roślinne, oliwa z oliwek, smalec, margaryna;
- syrop klonowy, melasa, landrynki, cukier, miód, dżem, lizaki, budynie i kisiele zagęszczane mąkami dozwolonymi, ciasta upieczone z produktów dozwolonych, oznaczone jako bezglutenowe;
- woda mineralna, herbata, kawa naturalna, soki owocowe i warzywne bez dodatków, napary ziołowe, kompoty, czyste alkohole, wino i piwo bezglutenowe, kakao;
- warzywa świeże, mrożone, konserwowane (bez dodatków).
Produkty takie jak kukurydza, ryż, gryka czy proso są naturalnie bezglutenowe, jednak w procesie uprawy, transportu czy mielenia w młynach bardzo często ulegają wtórnemu zanieczyszczeniu ziarnami zbóż glutenowych. Szczególnym przypadkiem jest owies, który choć sam w sobie często jest tolerowany, w swojej zwykłej formie rynkowej jest silnie zanieczyszczony i dlatego bezwzględnie zakazany w diecie (bezpieczny jest wyłącznie owies certyfikowany). Aby mieć pewność co do bezpieczeństwa spożywanej żywności, należy szukać na opakowaniach licencjonowanego symbolu przekreślonego kłosa, który gwarantuje, że produkt jest regularnie badany, a zakład produkcyjny audytowany pod kątem czystości. Wybieranie certyfikowanych produktów pozwala uniknąć pułapki „ukrytego” glutenu, który może znajdować się nawet w produktach teoretycznie bezpiecznych.
Czy celiakia jest uleczalna?
Leczenie celiakii polega na stosowaniu przez całe życie diety bezglutenowej. Polega ona na całkowitej i nieprzerwanej eliminacji z pożywienia zbóż zawierających gluten. Bezpieczna zawartość glutenu w diecie wynosi poniżej 35 mg/dobę. Kontrolować należy również poziom składników mineralnych i witamin. Istnieje ryzyko niedoboru witaminy z grupy B, K, D, cynku, magnezu, wapnia, żelaza. Wówczas składniki te wymagają uzupełnienia.
Chociaż celiakia jest choroba przewlekłą, z której się nie wyrasta, to jednak rygorystyczne przestrzeganie diety pozwala na całkowite ustąpienie objawów i regenerację kosmków jelitowych.
Czy celiakia jest groźna? Poznaj skutki nieleczenia
Nieleczona celiakia powoduje stały stan zapalny w organizmie i może doprowadzić do wielu poważnych, ogólnoustrojowych chorób, łącznie z nowotworami układu pokarmowego (gardła, przełyku, jelita cienkiego) oraz chłoniakami (złośliwymi nowotworami układu chłonnego). W wyniku towarzyszących jej zaburzeń wchłaniania rozwinąć się mogą zmiany kostne, w tym: osteoporoza, zaburzenia płodności, anemia z niedoboru żelaza, zaburzenia neurologiczne (ataksja, neuropatia obwodowa, epilepsja), zaburzenia psychiczne (depresja, stany lękowe). Dlatego też chorzy na celiakię powinni regularnie wykonywać kontrolne badania krwi określające niedobory ważnych składników odżywczych i pod nadzorem lekarza stosować ich suplementację.
Warto również wiedzieć, że nieleczona celiakia jest szczególnie niebezpieczna dla dzieci i kobiet w ciąży. Zagrożenia wynikają głównie z przewlekłego stanu zapalnego i trwałego niedożywienia organizmu.
Podsumowanie
Celiakia może ujawnić się w każdym wieku (częściej u kobiet) i przybierać różne postacie – od klasycznych dolegliwości jelitowych po skąpe lub nietypowe objawy, np. anemię, osteoporozę, „mgłę mózgową” czy problemy z płodnością. Diagnostyka opiera się na badaniach przeciwciał (m.in. tTG, EmA, DGP), a zwykle także na biopsji jelita cienkiego, przy czym badania trzeba wykonywać podczas normalnego spożywania glutenu. Podstawą leczenia jest dożywotnia, rygorystyczna dieta bezglutenowa oraz kontrola i ewentualne uzupełnianie niedoborów witamin i minerałów. Nieleczona celiakia może prowadzić do poważnych powikłań ogólnoustrojowych, w tym zaburzeń kostnych, neurologicznych, psychicznych oraz zwiększać ryzyko niektórych nowotworów.
Najczęściej zadawane pytania o celiakię
Czy osoba z celiakią może jeść ziemniaki?
Tak, osoby z celiakią mogą jeść ziemniaki, ponieważ są to warzywa, które naturalnie nie zawierają glutenu. Ziemniaki są nie tylko smaczne, ale także pełne wartości odżywczych, co czyni je idealnym źródłem energii w diecie bezglutenowej. Warto jednak zachować ostrożność przy ich przygotowywaniu i podawaniu, unikając kontaktu ziemniaków z produktami zawierającymi gluten w kuchni.
Czy przy celiakii boli brzuch?
Tak, bóle brzucha są jednym z charakterystycznych objawów celiakii. Oprócz nich chorzy mogą odczuwać wzdęcia, cierpieć z powodu biegunek i mdłości. Spożycie glutenu dodatkowo może spotęgować ten ból.
Czy celiakia prowadzi do nowotworu?
Tak, nieleczona lub nieprawidłowo leczona celiakia może doprowadzić do rozwoju wielu typów nowotworów złośliwych takich jak rak przełyku, gardła, jelita cienkiego.
Zobacz także
Czym jest zespół jelita drażliwego (IBS)?
IBS (ang. irritable bowel syndrome), czyli po polsku zespół jelita drażliwego, jest chorobą układu pokarmowego dotyczącą jelita cienkiego i grubego, o nie do końca poznanym mechanizmie powstawania. Dolegliwości są powodowane przede wszystkim niepoprawną reakcją układu pokarmowego na stymulujące go bodźce, które mogą wpływać na patologiczną funkcję jelit. Pośród nich wymienia się: przewlekły stres, zaburzenia w obrębie osi jelita-układ nerwowy, przebyte wcześniej bakteryjne zakażenia układu pokarmowego, współtowarzyszące zaburzenia i choroby psychiczne, dieta, a także uwarunkowania genetyczne.
Dieta ketogeniczna – co to? Zasady, efekty i różnice
Dieta ketogeniczna to dieta bardzo niskowęglowodanowa i wysokotłuszczowa. Stosuje się ją przede wszystkim w terapii lekoopornych napadów padaczkowych. Poza wskazaniami lekarskimi jest często lekkomyślnie stosowana w celu intensywnej redukcji masy ciała. Dowiedz się więcej na temat rodzajów i zasad diety ketogenicznej. Sprawdź, co można jeść na diecie ketogennej i jakie mogą być działania niepożądane jej wprowadzenia.
Gluten – co to? Fakty i mity
Gluten to mieszanina białek, na temat której w ostatnim czasie było bardzo głośno. Okazuje się, że jest on u niektórych osób odpowiedzialny za powstanie wielu nieprzyjemnych dolegliwości pokarmowych, zmian skórnych i zaburzeń wchłaniania składników pokarmowych. Wiąże się to z koniecznością stosowania diety bezglutenowej. Sprawdź, kiedy się ją wprowadza.
