Wszawica skóry głowy – skąd się bierze i jak ją rozpoznać?

Co to jest wszawica? Charakterystyka choroby

Wszawica to choroba pasożytnicza wywołana przez wszy. Te drobne owady mogą bytować na skórze głowy i innych owłosionych obszarach ciała. Wyróżnia się trzy gatunki wszy, które pasożytują na człowieku: wesz głowową, odzieżową oraz łonową. Spośród nich wszawica głowowa jest najczęściej spotykana.

Dorosła wesz głowowa osiąga około 2–3 mm długości (mniej więcej rozmiar ziarenka sezamu) i najczęściej żyje we włosach na głowie (rzadziej na brwiach czy rzęsach).

Obecność wszy nie świadczy o braku higieny. Pasożyty te mogą pojawić się u każdego człowieka, niezależnie od dbałości o czystość.

Jak dochodzi do zarażenia wszami? Najczęstsze przyczyny wszawicy

Wszawica zwykle szerzy się przez bezpośredni kontakt z osobą już zarażoną wszami. Do zarażenia może dojść np. podczas wspólnej zabawy, przytulania się, uprawiania sportów kontaktowych czy innych sytuacji, w których dochodzi do bliskiej styczności dwóch osób.

Wspólnie używane ubrania lub przedmioty osobiste także mogą przyczynić się do przeniesienia wszy. Mowa tutaj zwłaszcza o nakryciach głowy, szalikach, szczotkach i grzebieniach do włosów, a także pościeli, pluszowych zabawkach czy ręcznikach niedawno używanych przez osobę z wszawicą.

Trzeba jednak podkreślić, że pośrednie zarażenie zdarza się rzadziej niż bezpośredni kontakt z osobą zarażoną.

Czy zwierzęta domowe przenoszą wszy?

Zwierzęta domowe nie przenoszą wszy. Owady te pasożytują wyłącznie na ludziach. Wynika to z faktu, że wszy ludzkie są ściśle specyficzne dla swojego gospodarza i nie są zdolne do długotrwałego przeżycia ani rozmnażania się w sierści zwierząt.

Zajrzyj do artykułu: Choroby odzwierzęce (zoonozy) – co warto o nich wiedzieć?

Jak rozpoznać zarażenie wszami u dzieci i dorosłych? Charakterystyczne objawy

Najbardziej typowym objawem wszawicy jest silny świąd skóry głowy, zwłaszcza w okolicy karku i za uszami. Swędzenie wywołuje reakcja alergiczna na ślinę wszy, którą pasożyty wprowadzają do rany podczas ugryzienia. Przy pierwszym w życiu zarażeniu świąd może wystąpić dopiero po kilku tygodniach (4–6 tyg.), gdy organizm uczuli się na antygeny wszy.

Gnidy (jaja pasożyta) przyczepione u nasady włosów najłatwiej zauważyć na skroniach, za uszami i na karku. Jednak nie zawsze obecność wszy jest łatwa do zauważenia gołym okiem. Dorosłe osobniki i larwy (nimfy) są bardzo małe, zwinne. Starają „ukryć się” przed światłem.

Zobacz także: Pasożyty u ludzi – objawy, leczenie i profilaktyka

U części osób oznaki wszawicy mogą być skąpe lub przejściowe. Oprócz swędzenia skóry chorzy często zgłaszają uciążliwe łaskotanie lub poruszanie się „czegoś” we włosach. Może to powodować rozdrażnienie i stres czy problemy ze snem.

Kolejnym objawem są ranki i strupy na skórze głowy. Intensywne drapanie się prowadzi do uszkodzeń naskórka, które mogą ulec wtórnemu nadkażeniu bakteryjnemu. W miejscu licznych ukąszeń mogą być widoczne drobne czerwone plamki lub grudki na skórze głowy, karku czy szyi. W skrajnych przypadkach, przy długo nieleczonej wszawicy, drapanie może powodować przetarcia włosów, a nawet miejscowe przerzedzenie owłosienia.

Na czym polega diagnoza wszawicy?

Diagnoza wszawicy polega przede wszystkim na bardzo dokładnym obejrzeniu skóry głowy i włosów. Włosy należy przeglądać cienkimi pasmami w mocnym świetle, najlepiej przy pomocy gęstego grzebienia przeznaczonego do wyczesywania wszy. Najczęściej jako pierwsze zauważa się gnidy. Samice składają je u nasady włosa, tuż przy skórze. Mają postać drobnych, owalnych, białawych lub żółtawych „kropeczek” ściśle przyklejonych do włosa.

Szczególnie uważnie trzeba obejrzeć okolice za uszami oraz tył głowy na wysokości karku, ponieważ w tych ciepłych, słabiej oświetlonych miejscach wszy najczęściej składają jaja. Gnidy można pomylić z łupieżem lub drobnymi zanieczyszczeniami. Jednak w przeciwieństwie do płatków łupieżu nie dają się łatwo strząsnąć ani zsunąć po włosie.

O aktywnej wszawicy świadczy obecność żywych pasożytów, czyli dorosłych wszy lub nimf. Należy przy tym odróżnić żywe gnidy od pustych jaj. Gnidy oddalone od skóry zwykle są już wyklute lub martwe i świadczą o przebytym zakażeniu. Z kolei osłonki po wszach mogą pozostawać we włosach jeszcze długo po wytępieniu wszy.

Zajrzyj do artykułu: Nużeniec ludzki – czym jest? Jak się objawia?

Leczenie wszawicy

Leczenie wszawicy opiera się na zwalczaniu dorosłych wszy i ich jaj specjalistycznymi środkami oraz na usuwaniu pasożytów z otoczenia chorego. Dostępne są liczne preparaty przeciw wszom (pedikulicydy). Można je dostać zarówno bez recepty (szampony, lotiony, spraye), jak i na receptę. Zwalczanie wszy należy rozpocząć od razu po ich wykryciu.

Zaleca się, aby jednocześnie leczyć wszystkie osoby z bliskiego otoczenia, u których stwierdzono wszy.

Po zastosowaniu środków pedikulobójczych wskazane jest ręczne usuwanie gnid. Choć wymaga to cierpliwości, pomaga wyeliminować wszystkie jaja i młode wszy. Najlepiej robić to przy pomocy specjalnego gęstego grzebienia o drobnych zębach (bywa dołączany do preparatów).

Pasmo po paśmie należy wyczesywać wilgotne włosy od nasady aż po końce, dokładnie oglądając i zdejmując gnidy. Zabieg warto powtarzać codziennie lub co 2–3 dni przez kolejne 2 tygodnie, ponieważ regularne wyczesywanie znacznie zwiększa skuteczność terapii.

Alternatywną metodą jest tzw. wet combing, czyli wielokrotne, bardzo dokładne wyczesywanie mokrych włosów gęstym grzebieniem z użyciem odżywki lub oliwki. To metoda pracochłonna, ale czasem stosowana u małych dzieci albo osób, które nie chcą używać środków chemicznych.

Elementem leczenia wszawicy jest również eliminacja wszy z otoczenia chorego, aby zapobiec ponownemu zarażeniu. Zaleca się wypranie i oczyszczenie rzeczy, z którymi osoba zarażona miała kontakt. Ubrania, pościel, ręczniki należy wyprać w gorącej wodzie (≥60°C) lub chemicznie i wysuszyć w wysokiej temperaturze (najlepiej w suszarce bębnowej).

Wysoka temperatura zabija zarówno dorosłe wszy, jak i gnidy. Przedmioty, których nie da się wyprać, trzeba spryskać preparatem owadobójczym, szczelnie zamknąć w plastikowym worku i odłożyć na co najmniej 10 dni, a następnie wyczyścić. Grzebienie, szczotki i spinki do włosów należy wygotować lub moczyć przez 5–10 minut w gorącej wodzie. Dla pewności warto także odkurzyć dywany, materace, tapicerowane meble i foteliki samochodowe, z którymi miał kontakt chory.

Ile dni trwa walka z wszami?

Długość leczenia wszawicy zależy od skali problemu i rodzaju zastosowanej terapii. Pojedyncze użycie preparatu może zabić wszystkie dorosłe wszy w ciągu kilkudziesięciu minut, jednak całkowite pozbycie się wszystkich pasożytów oraz gnid zwykle zajmuje około 7–10 dni.

Żaden dostępny środek nie gwarantuje stuprocentowego zniszczenia wszystkich gnid przy jednorazowym użyciu. Jeśli preparat nie zabija jaj, kluczowe jest dotrzymanie terminu drugiego podania, czyli zwykle po 9 dniach (w zależności od leku). W tym okresie (około 2 tygodni od początku leczenia) należy regularnie sprawdzać głowę i wyczesywać gnidy, aby przerwać cykl rozwojowy pasożytów.

Co zabija jaja wszy?

Gnidy są chronione grubą osłonką i mocno przytwierdzone do włosów – przez to stanowią największe wyzwanie w zwalczaniu wszawicy. Większość popularnych preparatów przeciw wszom może nie zniszczyć wszystkich jaj za jednym razem. Warto pamiętać o innych sposobach na unieszkodliwienie gnid. Po pierwsze, wspomniana już wysoka temperatura zabija jaja wszy. Pranie ubrań w ≥60°C unieszkodliwi zarówno dorosłe pasożyty, jak i gnidy na odzieży czy pościeli.

Innym sposobem pozbycia się jaj jest ręczne usuwanie gnid z włosów. Systematyczne wyczesywanie włosów grzebieniem i zdejmowanie napotkanych jaj pozwala fizycznie usunąć gnidy, które mogłyby przetrwać leczenie preparatami.

Profilaktyka – jak zapobiegać wszawicy?

Zapobieganie wszawicy polega przede wszystkim na ograniczaniu kontaktu, który umożliwia wszom przeniesienie się z osoby na osobę. Należy unikać bezpośredniego stykania się głowami i włosami. Dotyczy to zwłaszcza dzieci przebywających razem.

Rodzice powinni uczulać pociechy, by nie pożyczały innym ani nie używały cudzych grzebieni, szczotek, gumek, spinek do włosów, a także by nie dzieliły się czapkami, szalikami czy ochraniaczami sportowymi na głowę. Te same zasady dotyczą dorosłych. Używanie wyłącznie własnych przyborów higienicznych i ubrań zmniejsza ryzyko ewentualnego zarażenia.

Jeśli w otoczeniu pojawił się przypadek wszawicy, wskazane jest regularne kontrolowanie włosów wszystkich osób przez kilkanaście dni. Wczesne wykrycie pojedynczych wszy pozwala szybko wdrożyć leczenie i zapobiec rozwinięciu się pełnoobjawowego zarażenia.

W ramach profilaktyki dobrze jest też oczyszczać otoczenie – regularnie odkurzać mieszkanie, prać pościel i ubrania w wysokiej temperaturze.

Wszawica – co warto wiedzieć?

Współczesna medycyna dysponuje środkami na wszawicę, które odpowiednio zastosowane preparaty są w stanie wyeliminować wszy i gnidy z włosów. Kluczem do sukcesu jest staranne przestrzeganie zaleceń: dokładne aplikowanie leków według instrukcji i zaleceń lekarza dermatologa, powtórzenie kuracji w zalecanym terminie oraz systematyczne wyczesywanie włosów. Ważne jest też równoległe oczyszczenie otoczenia. Dzięki rzetelnej wiedzy i odpowiednim działaniom profilaktycznym można chronić siebie oraz dzieci przed tym uciążliwym problemem.

Treść została przygotowana zgodnie z zasadami Evidence-Based Medicine – medycyny opartej  na faktach i wiarygodnych źródłach.