Kryzys w małżeństwie – przyczyny i oznaki, jak go przetrwać?

Co to jest kryzys w związku? Definicja i rodzaje

Słowo „kryzys” pochodzi od greckiego określenia „krino”, które oznacza „punkt zwrotny, przełomowy; moment rozstrzygający; jakościową zmianę układu lub w układzie”. Najkrócej rzecz ujmując, kryzys jest nie tylko trudnością, zagrożeniem czy walką, ale także szansą na to, że wreszcie coś, co nam utrudniało życie, zmieni się na lepsze.

W kontekście kryzysów małżeńskich warto zwrócić uwagę na trzy typy kryzysów, zależnych od miejsca usytuowania przyczyny:

• kryzys małżeństwa wywołany kryzysami indywidualnymi osób tworzących małżeństwo,
• kryzys wynikający z dynamicznego charakteru małżeństwa,
• kryzys wywołany zaburzeniem relacji zewnętrznych małżeństwa.

Czym są psychologiczne typy kryzysów? Ujęcie rozwojowe i sytuacyjne

Inny znany podział kryzysów w małżeństwie niejako koresponduje z powyższymi i dzieli je następująco: na kryzysy normatywne (rozwojowe) oraz sytuacyjne (losowe).

W ujęciu psychologicznym kryzys relacyjny to moment ostrego załamania dotychczasowego systemu funkcjonowania pary, w którym znane mechanizmy radzenia sobie z trudnościami okazują się niewystarczające.

Warto spojrzeć na ten trudny czas przez pryzmat teorii dezintegracji pozytywnej Kazimierza Dąbrowskiego. Koncepcja ta zakłada, że rozpad dotychczasowych, sztywnych i rutynowych zasad w związku bywa bolesnym, ale wręcz niezbędnym etapem do przejścia na wyższy, bardziej dojrzały poziom rozwoju emocjonalnego partnerów. Dlatego też, choć początkowo wywołuje lęk, w rzeczywistości staje się momentem przełomowym, który zamiast do ostatecznego załamania relacji, może poprowadzić partnerów ku głębszemu, wspólnemu rozwojowi.

Kryzysy normatywne są naturalne i przewidywalne. Pojawiają się, gdy para przechodzi do kolejnego etapu życia (np. zamieszkanie razem, ślub, narodziny dziecka, syndrom pustego gniazda). Wymagają one przeformatowania ról. Z kolei kryzysy sytuacyjne wywołane są przez nagłe, nieoczekiwane zdarzenia z zewnątrz (np. wypadek, choroba, zdrada, śmierć) i wymagają uruchomienia ogromnych zasobów odporności psychicznej. Jeśli trudności te nakładają się na nieprzepracowane problemy osobiste, wsparciem może okazać się psychoterapeuta, który pomoże uporządkować indywidualne schematy zachowań.

Aby lepiej zrozumieć dynamikę tych zmian, warto odwołać się również do trójczynnikowej koncepcji miłości Bogdana Wojciszke (opartej na teorii Sternberga). Zakłada ona, że relacja składa się z trzech składników:

1. intymności (bliskości, zaufania),
2. namiętności (fizycznego pociągu)
3. zaangażowania (świadomej decyzji o trwaniu w związku).

Kryzys najczęściej pojawia się wtedy, gdy pod wpływem czasu i rutyny dotychczasowa konfiguracja tych sił ulega zachwianiu, np. gdy namiętność lub intymność naturalnie słabną. Jeśli partnerzy dopuszczą do całkowitego wycofania się tych czynników, relacja staje się pusta, co drastycznie zwiększa ryzyko rozstania. Jeśli jednak w związku wciąż tli się choćby iskra bliskości i zaangażowania, ta nowa, trudniejsza konfiguracja nie musi oznaczać końca. Stanowi ona punkt wyjścia do świadomej pracy nad relacją i ponownego rozpalenia tego, co chwilowo przygasło.

Dowiedz się więcej: Nie taki kryzys straszny jak go malują – o rozwojowej naturze kryzysu

Wypalenie, etapy życia i momenty zwrotne – co wywołuje kryzys?

Różne rodzaje kryzysów manifestują się w konkretnych etapach wspólnego życia. Analizując dynamikę par, można wyróżnić kilka zwracających uwagę momentów.

• Kryzys w pierwszych 3 latach małżeństwa – to pierwszy kryzys, z którym borykają się młodzi małżonkowie. Nagle do głosu zaczyna dochodzić codzienna rutyna, partnerzy odkrywają, że druga osoba nie jest taka, jak sobie ją wyobrażaliśmy. To, co do tej pory nam nie przeszkadzało, np. pewne wypowiedzi czy styl bycia męża lub żony, teraz staje się powodem napięć.
• Kryzys w związku przez pojawienie się pierwszego dziecka oraz kolejnych – dla każdego świeżo upieczonego rodzica pojawienie się dziecka wiąże się z emocjami. Kryzys dotyka zwłaszcza tych związków, które nie planowały potomstwa. Dziecko, zupełnie zależne od opiekunów, potrzebuje ich całkowitej troski i oddania, przez co wiele osób musi swoje plany zawodowe czy pasje przesunąć na drugi plan. Gdy odpowiedzialność za wychowanie dzieci jest przenoszona tylko na jedną osobę, może dojść do jeszcze większego kryzysu.
• Kryzys z powodu niemożności posiadania dzieci lub rozbieżności zdań związanych z posiadaniem potomstwa – nierzadko trudności z zajściem w ciążę partnerki mogą być przyczyną pojawienia się problemów w małżeństwie. Niestety, wielu partnerów ma także rozbieżne zdania związane z posiadaniem potomstwa, a mimo to wiąże się na stałe z osobami, które mają inne spojrzenie na ten temat. W takim związku jedna i druga osoba może czuć się nieszczęśliwa. W kwestii chęci posiadania lub nieposiadania dziecka nie ma miejsca na kompromis i osoby decydujące się na małżeństwo powinny być tu raczej jednomyślne, to zaoszczędzi im wiele bólu w przyszłości.
• Kryzys wieku średniego w małżeństwie – praktycznie każda osoba w wieku średnim może przeżywać tego rodzaju kryzys. Uświadamia sobie, że w zasadzie pół życia ma najprawdopodobniej za sobą. Pojawiają się niezaspokojone potrzeby oraz przypominają o sobie niezrealizowane marzenia. Tym bardziej, że dzieci są już na tyle duże, że stają się samodzielne, więc wolny czas można teraz poświęcić sobie, pojawia się chęć porównywania dotychczasowych osiągnięć czy testowanie, na ile jesteśmy atrakcyjni dla innych osób.
• Kryzys wywołany opuszczeniem rodziny przez dziecko (syndrom pustego gniazda) – gdy dzieci dorastają, zaczynają się usamodzielniać, naturalnym etapem jest ich wyprowadzka. Dla wielu rodziców to trudny czas, pojawia się kryzys pustego gniazda, gdy mąż i żona odkrywają, że nie mają wspólnych tematów oprócz opieki nad dziećmi. Niektóre kobiety zauważają wówczas, że: „mąż ze mną nie rozmawia”, mężczyźni również czują się opuszczeni przez żony, odczuwają oni, że pojawia się milczenie w związku albo długie kłótnie.

Oznaki kryzysu w związku – jak reaguje ciało i psychika?

Kryzys w małżeństwie nie pojawia się nagle. Zwykle przez wiele miesięcy druga osoba może wysyłać sygnały, że coś jest nie tak, które partnerzy w natłoku codziennych obowiązków mają tendencję ignorować. Do najbardziej wyrazistych symptomów należą:

• Emocjonalne oddalenie i obojętność – stan, w którym sukcesy partnera przestają cieszyć, a jego smutek nie wywołuje współczucia.
• Permanentny brak intymności – całkowity zanik pożycia seksualnego oraz unikanie drobnych gestów, takich jak przytulenie czy trzymanie się za ręce.
• Przewlekła samotność we dwoje – sytuacja, w której mimo fizycznej obecności w jednym pokoju partnerzy czują się od siebie boleśnie odizolowani.
• Destrukcyjna komunikacja – dominacja sarkazmu, ciągłej krytyki lub pogardy, która uniemożliwia merytoryczne rozwiązanie jakiegokolwiek sporu.

Ponadto małżonkowie nierzadko w czasie kryzysu uciekają w hobby czy w pracę. Rzadziej bywają w domu, chcąc uniknąć konfrontacji z drugą osobą. Mają trudności w nawiązaniu rozmowy lub są przekonani, że tylko ich pomysł na rozwiązanie problemu jest konstruktywny, natomiast propozycje drugiej strony są, delikatnie mówiąc, nietrafione.

Niekiedy kryzys może objawiać się także poczuciem nudy i wypalenia. Małżeństwem w kryzysie może być także związek bez kłótni. Obie strony wolą wycofać się do swojego świata, ponieważ wiedzą, że nie dojdą do porozumienia z partnerem. Brak kłótni może wskazywać też, że drugiemu człowiekowi nie zależy już na współmałżonku. Chodzi tu oczywiście o konstruktywną kłótnię, a nie atakowanie bliskiej osoby.

Dowiedz się więcej: Jak się kłócić, żeby się dogadać? O zasadach dobrej komunikacji

Warto pamiętać, że przewlekłe napięcie psychiczne w relacji mocno odbija się na zdrowiu. Może objawiać się:

• bezsennością,
• bólami psychosomatycznymi (bólami ciała bez wyraźnej przyczyny medycznej),
• obniżonym nastrojem,
• ciągłym poczuciem lęku.

Jeśli zauważasz u siebie lub partnera niepokojące symptomy, warto skonsultować się z psychologiem, który pomoże zidentyfikować przyczynę problemu i zaproponować adekwatne rozwiązanie.

Przyczyny kryzysu w związku i małżeństwie

Podczas gdy oznaki mówią nam o tym, jak manifestuje się problem, przyczyny pozwalają zrozumieć, dlaczego do niego doszło. Źródła kryzysu mogą mieć charakter wewnętrzny (związany z dynamiką pary) lub zewnętrzny (losowy). Do najczęstszych należą:

• Zaburzenia komunikacji – mowa tu m.in. o destrukcyjnym karaniu milczeniem, manipulacjach oraz braku umiejętności aktywnego słuchania.
• Problemy z asertywnością – długofalowe, nieumiejętne stawianie granic i kumulowanie w sobie żalu, co prowadzi do nagłego wybuchu skrajnych emocji.
• Rutyna i zaniedbanie – traktowanie partnera jako gwarantu, rezygnacja z randek i wspólnego, jakościowego czasu na rzecz obowiązków domowych.
• Niewierność i zdrada – złamanie paktu lojalności, które drastycznie niszczy poczucie bezpieczeństwa i zaufanie. Niejednokrotnie zdrada może być zarówno przyczyną wystąpienia kryzysu, jak i jedną z jego oznak, stanowiąc formę ucieczki od rozwiązania głębszych trudności.
• Czynniki zewnętrzne i losowe – utrata pracy, poważna choroba członka rodziny lub problemy finansowe.

Wśród przyczyn kryzysu można znaleźć także szeroko pojętą stratę (taką jak utrata domu z powodu niespłaconego kredytu czy tragiczne kwestie związane ze śmiercią dziecka) oraz emigrację. Jeżeli małżeństwo żyje na odległość, ponieważ jedna osoba w związku pracuje lub studiuje za granicą, rodzi to poważne bariery komunikacyjne i prowadzi do braku wspólnych tematów na co dzień.

Przeczytaj także: Nie każda bajka ma happy end – gdy zazdrość wymyka się spod kontroli

Ratowanie i naprawa małżeństwa po kryzysie – możliwe rozwiązania

Wyjście z impasu wymaga intencjonalnego działania obu stron. Nie ma tu miejsca na magiczne triki – uratowanie relacji to proces oparty na psychologicznej pracy u podstaw. Jak ratować małżeństwo po kryzysie? Najpierw trzeba zażegnać konflikt, a więc porozmawiać bez emocji o tym, co było przyczyną kryzysu, a następnie ustalić, jak dojrzali ludzie, sposoby wyjścia z tego rodzaju trudności. Ciągłe powtarzanie starych utartych sposobów działania, może co najwyżej doprowadzić do rozstania. Partnerzy muszą poczuć się wzajemnie odpowiedzialni za związek.

Oto najważniejsze kroki, które warto podjąć w ramach naprawy relacji:

1. Konstruktywna rozmowa i nazwanie problemu
   Podstawą jest rezygnacja z języka oskarżeń na rzecz tzw. komunikatu „Ja” (technika polegająca na mówieniu o własnych uczuciach i potrzebach, a nie o wadach partnera).
   
   Zamiast mówić: „Zawsze mnie ignorujesz i nigdy nie masz czasu”, powiedz: „Czuję się samotna i opuszczona, kiedy wieczory spędzamy osobno, bardzo potrzebuję Twojej uwagi”.
   
   Nazwanie problemu po imieniu, bez uciekania w samotność w związku, to pierwszy krok do demontażu muru obojętności.
   
2. Odbudowa intymności i mikro-gesty
   Zgodnie z badaniami prof. Wojciszke, intymność jest najbardziej podatna na zaniedbania i bez stałego podsycania powoli wygasa. Jej odbudowę należy zacząć od małych kroków. Nie musicie od razu planować spektakularnych wyjazdów. Brak czułości w małżeństwie czy trudności z rozmową można zażegnać, gdy obie strony chcą walczyć o siebie. Zacznijcie od mikro-pozytywów: wspólnego wypicia kawy bez telefonów w ręku, dłuższego uścisku na powitanie, autentycznego pytania: „Jak minął Twój dzień?”. Budowanie bliskości emocjonalnej otwiera drzwi do ponownego odkrycia bliskości fizycznej.
   
   
3. Świadoma psychoterapia par
   Kiedy emocje są zbyt silne, a każda próba dialogu kończy się awanturą, potrzebny jest bezstronny moderator. Warto skorzystać z pomocy terapeuty par, który doradzi, co można zrobić, by zażegnać kryzys. Psychoterapia par  nie służy wskazaniu winnego, ale zrozumieniu cykli interakcyjnych (powtarzających się, automatycznych pętli zachowań, w których ranią się partnerzy). Terapeuta pomaga partnerom usłyszeć to, co kryje się pod złością – najczęściej lęk przed odrzuceniem i głęboką potrzebę miłości.

Dowiedz się więcej: Samotność a potrzeba bliskości – psycholożki o relacjach i terapii par

Kiedy kryzys nie jest zwykłym konfliktem? Granice ratowania związku

Trzeba jasno i stanowczo podkreślić: nie każdy związek należy ratować za wszelką cenę. Istnieją sytuacje, w których relacja przestaje być bezpieczną przystanią, a staje się miejscem destrukcji. Należy pamiętać, że złość, niechęć, pretensje wobec partnera nie są nigdy wytłumaczeniem dla przemocy. Brak szacunku w związku może spowodować jedynie zaostrzenie konfliktu. Granicą, której nie wolno przekraczać, jest:

• przemoc fizyczna, przemoc ekonomiczna lub przemoc seksualna.
• systematyczna przemoc psychiczna – poniżanie, wyzywanie, gaslighting (wyrafinowana forma manipulacji, polegająca na wmawianiu partnerowi, że jego osąd rzeczywistości jest zaburzony).
• Całkowity, trwały brak gotowości do zmiany ze strony jednego z partnerów, połączony z jawną odmową podjęcia jakiejkolwiek próby naprawy.

Kiedy nie warto ratować małżeństwa?

Jest kilka takich sytuacji, które wskazują na rozpad małżeństwa, a ich oznaki mogą być mniej lub bardziej subtelne. Przede wszystkim, gdy jedna albo dwie osoby nie chcą dojść do porozumienia, gdy np. dawna zdrada jest tak bolesna, że wraca przy okazji mniejszych problemów i pojawia się myśl „nie mogę patrzeć na męża lub żonę”, gdy małżonek zachowuje się w sposób poniżający drugą osobę, stosuje przemoc lub nieustannie oszukuje.

Nierzadko kryzys może być po prostu etapem rozpadu związku, którego nie da się już zatrzymać. Czasem dochodzimy do takiego momentu w małżeństwie, gdy czujemy, że już nam nie po drodze z drugą osobą. Rozmijamy się w planach, marzeniach, przestajemy kochać i to chyba jest dobry moment, by pozwolić – chociażby w imię dobrze spędzonych lat – być drugiej osobie szczęśliwą. Być może chwilowe rozstanie sprawi, że zatęsknimy za byłym mężem lub byłą żoną i wówczas damy sobie jeszcze jedną szansę.

W takich przypadkach sztywne i destrukcyjne próby ratowania relacji na siłę mogą pogłębiać traumę relacyjną i prowadzić do rozwoju poważnych zaburzeń psychicznych.

Kiedy zgłosić się po pomoc do specjalisty?

Zgłoszenie się po wsparcie zewnętrzne nie jest dowodem porażki, ale wyrazem najwyższej dojrzałości i odwagi. Warto pomyśleć o wizycie u specjalisty, gdy:

• Mimo wielu prób, nie potraficie rozmawiać bez krzyku lub raniącego milczenia.
• Czujecie, że wyczerpaliście już wszystkie znane Wam sposoby radzenia sobie z problemami.
• Jedno z Was zmaga się z głębokim kryzysem osobistym, który rzutuje na całą rodzinę.

Gdy przewlekły stres wywołany kryzysem w związku doprowadza do pojawienia się nasilonych objawów psychicznych, takich jak stany lękowe, napady paniki czy depresja uniemożliwiająca codzienne funkcjonowanie, niezbędna może okazać się pomoc, jaką oferuje lekarz psychiatra. Specjalista ten ma uprawnienia do wdrożenia farmakoterapii, która stabilizuje układ nerwowy i daję siłę do dalszej pracy nad sobą.

Sprawdź: Depresja w związku – jak pomóc osobie z depresją i wspierać partnera?

Czy kryzys to szansa na nowy początek? Podsumowanie

Tylko szczerość, szacunek i empatia mogą zapewnić małżeństwu przetrwanie. Należy jednak pamiętać, by nie skreślać związku tylko dlatego, że weszliście właśnie w fazę kryzysu. Rozstanie powinno być ostatecznym rozwiązaniem, gdy inne zawodzą, a Wy nadal czujecie się nieszczęśliwi i przytłoczeni.

Kryzys w związku bywa bolesnym doświadczeniem, jednak z perspektywy psychologicznej stanowi unikalną okazję do dekonstrukcji tego, co stare i niefunkcjonalne. Pozwala wyjść z automatycznych, często wyniesionych z domu rodzinnego schematów i wypracować dojrzałe zaangażowanie, oparte na autentycznym szacunku i akceptacji. Pamiętaj, że nie musicie przechodzić przez ten trudny proces samotnie, a sięganie po profesjonalne wsparcie to inwestycja w Wasze wspólne, lepsze jutro.