Przemoc seksualna – co to dokładnie jest i jakie są jej przejawy

Przemoc seksualna – co to jest? Definicja psychologiczna i prawna

Przemocą seksualną są wszelkie zachowania o charakterze seksualnym narzucone drugiej osobie bez jej świadomej i dobrowolnej zgody lub z wykorzystaniem przewagi (siły, zależności, wieku i władzy). W ujęciu psychologicznym przemoc seksualna obejmuje zarówno działania fizyczne, jak i niefizyczne (np. presję, szantaż, zmuszanie do oglądania treści seksualnych), które naruszają granice cielesne i psychiczne. Z perspektywy prawa jest to natomiast zbiór czynów ujętych w kodeksie karnym, takich jak gwałt czy wykorzystanie seksualne. Jednak przemoc seksualna jako pojęcie jest szersza niż same przestępstwa seksualne. Uwzględnia także krzywdzące  zachowania, które nie zawsze są formalnie zgłaszane lub ścigane z urzędu.

Różnica między pojęciami polega na tym, że przestępstwa seksualne to kategorie prawne opisujące konkretne czyny zabronione. Z kolei przemoc seksualna opisuje zjawisko społeczne i psychologiczne, skupione na doświadczeniu ofiary, naruszeniu granic i skutkach traumy. Kluczowe znaczenie ma tu brak zgody, która musi być jednoznaczna, dobrowolna i możliwa do cofnięcia oraz nadużycie władzy, np. gdy sprawca jest partnerem, rodzicem, nauczycielem, przełożonym lub osobą mającą przewagę fizyczną czy emocjonalną.

Przemoc seksualna może występować w różnych kontekstach. Pojawia się w relacjach intymnych (także w małżeństwie), rodzinnych, rówieśniczych (np. wśród młodzieży), a także w instytucjonalnych (szkoły, miejsca pracy, placówki opiekuńcze). Wbrew stereotypom nie dotyczy wyłącznie obcych sprawców i nie zawsze wiąże się z użyciem siły fizycznej. Sprawcą może być osoba każdej płci, a ofiarami są zarówno dzieci, jak i osoby dorosłe, niezależnie od płci, wieku czy stylu życia. Przemoc seksualna to nie nieporozumienie, brak komunikacji ani „zły seks”. To realne naruszenie granic i godności drugiego człowieka.

Dowiedz się więcej: Przemoc domowa

Rodzaje przemocy seksualnej – jak się objawia?

Podobnie, jak w przemocy fizycznej, istnieją różne rodzaje przemocy seksualnej. Wśród nich można wymienić fizyczną i psychiczną przemoc seksualną, a także przemoc seksualną słowną oraz przemoc seksualną wobec dzieci. Każda z nich może pojawiać się rozłącznie, ale i występować równocześnie w zależności od charakteru czynu i postawy sprawcy.

Przemoc seksualna fizyczna

To najbardziej rozpoznawalna forma przemocy seksualnej polegająca na wymuszeniu kontaktów seksualnych lub działań o charakterze seksualnym wbrew woli drugiej osoby. Obejmuje zarówno gwałt, jak i inne formy zmuszania do współżycia, dotykania intymnych części ciała, penetracji czy innych czynności seksualnych bez zgody.

Fizyczną przemocą seksualną jest także naruszenie granic cielesnych – np. obmacywanie, całowanie, rozbieranie czy blokowanie drogi odejścia, nawet jeśli nie dochodzi do stosunku. Są to zachowania przestępcze niezależnie od relacji ze sprawcą (partner, małżonek, znajomy, osoba obca).

Przemoc seksualna psychiczna (emocjonalna)

Taka forma przemocy nie musi wiązać się z bezpośrednim dotykiem, ale prowadzi do wymuszenia zachowań seksualnych poprzez presję psychiczną. Często przybiera postać szantażu emocjonalnego, wzbudzania poczucia winy, strachu przed odrzuceniem, karą lub utratą relacji.

Przemocą seksualną emocjonalną jest także wywieranie presji poprzez groźby, sugestie „obowiązku” wobec partnera czy w wyniku manipulowanie uczuciami. Szczególnie dotkliwe jest wykorzystywanie zależności, np. zawodowej, ekonomicznej, mieszkaniowej czy opiekuńczej, gdy jedna osoba ma realną przewagę nad drugą i tamta niejako przyparta do muru innymi czynnikami, podejmuje aktywność seksualną wbrew swojej woli.

Przemoc seksualna werbalna (słowna) i nękanie seksualne

Ta grupa nadużyć obejmuje niechciane komentarze o charakterze seksualnym, sugestywne i zawstydzające żarty, przytyczki oraz komentarze, ocenianie ciała, insynuacje czy pytania naruszające intymność. Przemocą seksualną są również niepożądane propozycje seksualne, zwłaszcza gdy są powtarzalne lub pojawiają się mimo sprzeciwu odbiorcy.

W tej kategorii mieści się także nękanie online, czyli cyberseksualne naruszanie granic, jak wysyłanie treści pornograficznych, żądanie intymnych zdjęć, publikowanie ich bez zgody czy uporczywe wiadomości o charakterze seksualnym.

Przemoc seksualna wobec dzieci

Przemoc seksualna wobec dzieci obejmuje zarówno działania z kontaktem fizycznym, jak i nadużycia bez dotyku, takie jak eksponowanie dziecka na treści seksualne, zmuszanie do obserwowania aktów seksualnych czy rozmowy o seksualności w sposób krzywdzący.

Szczególnie niebezpieczną formą jest grooming (stopniowe zdobywanie zaufania dziecka w celu jego wykorzystania) oraz pornografia dziecięca, w tym jej produkcja, rozpowszechnianie i posiadanie. Kluczowe jest to, że dziecko nie może wyrazić prawnie ani psychologicznie ważnej zgody, a pełna odpowiedzialność zawsze spoczywa na osobie dorosłej.

Dowiedz się więcej: Cykl przemocy, czyli dlaczego ofiara „nie odchodzi”

Przemoc seksualna w świetle prawa – co mówi Kodeks karny?

Przemoc seksualna w Kodeksie karnym nie jest jedną, odrębną definicją. Prawo uwzględnia konkretne czyny, które naruszają wolność seksualną i nietykalność człowieka. W praktyce chodzi przede wszystkim o sytuacje, w których ktoś doprowadza drugą osobę do zachowań seksualnych bez jej zgody albo wykorzystuje jej bezradność, stan odurzenia, zależność lub przewagę (np. emocjonalną, ekonomiczną czy służbową). Do tej grupy zaliczają się również przestępstwa dotyczące dzieci (w tym kontakty seksualne z osobą poniżej określonego wieku, grooming i pornografia dziecięca).

W ujęciu prawnym gwałt nie musi wyglądać jak napaść z użyciem brutalnej przemocy fizycznej. Kluczowe jest to, że nie było zgody, a do doprowadzenia może dojść także poprzez zastraszenie, presję, wykorzystanie stanu szoku, odurzenia czy sytuacji, w której osoba nie ma realnej możliwości swobodnej odmowy.

Z kolei zgoda na czynność seksualną ma sens tylko wtedy, gdy jest dobrowolna i świadoma. Jeśli ktoś „zgadza się”, bo:

• boi się konsekwencji,
• jest szantażowany emocjonalnie („jak mnie kochasz, to…”),
• jest zależny od sprawcy (finansowo, zawodowo, mieszkaniowo),
• jest zbyt odurzony, sparaliżowany strachem albo w stanie zamrożenia,
   to w świetle prawa i psychologii mówimy o sytuacji, w której zgoda jest pozorna lub w ogóle jej nie ma.

Zobacz też: Przemoc ekonomiczna – czym jest? Formy przemocy

Odpowiedzialność za molestowanie, wymuszanie i nękanie

Nie każde krzywdzące zachowanie musi przyjmować formę gwałtu, aby podlegało karze. Prawo przewiduje odpowiedzialność także za wymuszanie czynności seksualnych, a w przypadku uporczywych zachowań za nękanie (również online). W praktyce oznacza to, że powtarzalne naruszanie granic, groźby, szantaż, a także przemoc cyfrowa (np. zmuszanie do przesyłania intymnych treści, publikowanie ich, straszenie „ujawnieniem”) mogą mieć konsekwencje karne.

Minimalny wiek zgody na seks w Polsce

W Polsce wiek zgody na współżycie to 15 lat. Jednak w przypadku dziecka nie mówi się o „zgodzie” w sensie prawnym. Odpowiedzialność zawsze spoczywa na osobie dorosłej (od 18 r. ż.), nawet jeśli sprawca próbuje przedstawiać relację jako dobrowolną i za obopólną zgodą.

Konsekwencje dla sprawców przemocy seksualnej i ochrona ofiar

Za przestępstwa seksualne grożą kary więzienia oraz środki ochronne, takie jak zakaz kontaktu i zbliżania, nakaz opuszczenia mieszkania czy inne zabezpieczenia. Osoba pokrzywdzona ma prawo do ochrony w postępowaniu (m.in. ograniczania kontaktu ze sprawcą), korzystania z pomocy i wsparcia, w tym ze strony psychologa  oraz dochodzenia swoich roszczeń. Najważniejsza zasada jest prosta: to sprawca odpowiada za przemoc, a nie osoba, której granice zostały naruszone.

Sprawdź: Syndrom sztokholmski – co to jest, skąd się bierze i jak go rozpoznać?

Przemoc seksualna skutki – psychiczne, fizyczne i społeczne

Skutki przemocy seksualnej mogą być długotrwałe i dotykać wielu różnych obszarów życia. Nie zawsze pojawiają się od razu. Często narastają z czasem i mają charakter psychiczny, fizyczny oraz społeczny, wzajemnie się wzmacniając i dezorganizując funkcjonowanie.

Psychiczne skutki przemocy seksualnej

Przemoc seksualna głęboko narusza poczucie bezpieczeństwa i kontroli nad własnym ciałem oraz życiem. Jej najczęstszymi, długofalowymi konsekwencjami są:

• PTSD (zespół stresu pourazowego), depresja, inne zaburzenia lękowe,
• zaburzenia snu, koszmary senne i chroniczne napięcie,
• poczucie winy i wstydu, obwinianie siebie za doznaną przemoc,
• trudności w relacjach, problemy z bliskością, zaufaniem i seksualnością.

Fizyczne skutki przemocy seksualnej

Konsekwencje fizyczne mogą mieć zarówno charakter bezpośredni, jak i długofalowy w zależności od rodzaju czynu. Są to:

• urazy ciała, bóle, kontuzje, ślady przemocy,
• choroby przenoszone drogą płciową,
• powikłania ginekologiczne, problemy hormonalne, dolegliwości bólowe, niechciana ciąża.

Skutki społeczne i życiowe przemocy seksualnej

Przemoc seksualna wpływa także na codzienne funkcjonowanie i relacje społeczne. Często okazuje się, że jej ofiary stają się „innymi osobami”. Do najczęściej zauważalnych skutków należą:

• izolacja społeczna, wycofanie, utrata zaufania do innych ludzi,
• trudności w pracy lub nauce, spadek koncentracji, absencje, wypalenie,
• destabilizacja relacji rodzinnych i partnerskich, konflikty, zerwanie więzi lub zależność oparta na lęku.

Należy wyraźnie podkreślić, że intensywność skutków jest indywidualna i nie świadczy o słabej odporności osoby dotkniętej przemocą. Każda reakcja jest zrozumiała w kontekście doznanej krzywdy i osobistych doświadczeń danej osoby.

Przeczytaj także: Stalking – jak się przed nim chronić? Kim jest przeciętny stalker?

Co zrobić i gdzie szukać pomocy w przypadku przemocy seksualnej?

Po doświadczeniu przemocy seksualnej najważniejsze jest zadbanie o własne bezpieczeństwo fizyczne i psychiczne. Jeśli istnieje zagrożenie i jest to możliwe, warto jak najszybciej znaleźć się w bezpiecznym miejscu lub skontaktować się z numerem alarmowym. Pomoc medyczna jest istotna nie tylko ze względu na urazy, ale także na możliwość zabezpieczenia dowodów i ochronę zdrowia.

Przemoc seksualną można zgłosić na policji, niezależnie od tego, kiedy do niej doszło i kim był sprawca. Wsparciem są także infolinie pomocowe, takie jak Niebieska Linia oraz lokalne organizacje i centra wsparcia, oferujące anonimową konsultację, interwencję kryzysową i informacje o dalszych krokach. Zgłoszenie nie musi oznaczać natychmiastowego wejścia na drogę sądową. Osoba pokrzywdzona ma prawo do informacji i decyzji podejmowanych we własnym tempie.

Kluczowe znaczenie ma także wsparcie psychologiczne i prawne. Kontakt z psychologiem, psychoterapeutą lub psychotraumatologiem pomaga zrozumieć reakcje po traumie i odzyskać poczucie kontroli, a konsultacja prawna pozwala poznać swoje prawa i możliwe formy ochrony. Proces zgłoszenia opiera się na złożeniu zawiadomienia i przesłuchaniu, ale może odbywać się z poszanowaniem godności, prywatności i stanu psychicznego osoby pokrzywdzonej. W przypadku dzieci ma to zawsze miejsce w obecności psychologa dzieci i młodzieży.

Każda osoba doświadczająca przemocy seksualnej ma prawo do poufności, ochrony i realnej pomocy.

Przeczytaj: 25 listopada Międzynarodowy Dzień Eliminacji Przemocy wobec Kobiet

Jak zapobiegać przemocy seksualnej?

Zapobieganie przemocy seksualnej wymaga konsekwentnej edukacji na temat świadomej zgody, poszanowania granic i poczucia odpowiedzialności już od najmłodszych lat. Ponadto przekazywanie informacji i edukowanie w powyższym zakresie powinno mieć miejsce także wśród dorosłych, np. poprzez kampanie społeczne. Świadomość tego, że brak sprzeciwu nie oznacza zgody, pomaga ograniczać sytuacje nadużyć, normalizowania przemocy i występowania kultury gwałtu.

Równie istotne jest reagowanie na niepokojące zachowania w otoczeniu. Przerwanie ich, nazwanie problemu, okazanie wsparcia osobie pokrzywdzonej i niewzmacnianie mechanizmu milczenia.

Kluczową rolę odgrywają w tej kwestii instytucje publiczne, szkoły i pracodawcy, które mają realny wpływ na bezpieczeństwo i kształtowanie postaw. Jasne procedury, szkolenia, dostępne kanały zgłaszania i szybka reakcja na naruszenia zmniejszają ryzyko przemocy i pokazują, że odpowiedzialność zawsze spoczywa na sprawcy, a nie na osobie, której granice zostały przekroczone.

Zweryfikowano przez psycholog i psychoterapeutę Patrycję Dąbrowską