Choroby zakaźne w przebiegu ciąży – drogi zakażenia, leczenie, wpływ na zdrowie dziecka

Toksoplazmoza w ciąży (toksoplazmoza wrodzona)

Toksoplazmoza jest chorobą zakaźną. Wywołuje ją pasożyt Toxoplasma gondii, który może żyć w komórkach organizmu człowieka i zwierząt.

Toksoplazmoza wrodzona, która rozwija się u płodu w wyniku zakażenia matki w czasie ciąży, to najcięższy wariant tej choroby. Może prowadzić do rozwinięcia różnych, poważnych wad rozwojowych. Wraz z wiekiem ciąży wzrasta ryzyko przeniesienia zakażenia z matki na płód. Jednak najcięższe następstwa obserwuje się w przypadku zakażenia we wczesnym okresie ciąży.

Prawdopodobieństwo zakażenia płodu zależy w głównej mierze od czynników, takich jak: przepuszczalność łożyska, zjadliwość pierwotniaka i stan układu odpornościowego matki i rozwijającego się dziecka.

Jak dochodzi do zakażenia przyszłej mamy?

Do zakażenia toksoplazmozą może dojść wieloma drogami, wśród których wymienia się kontakt z odchodami kocimi, które mogą znajdować się w ogrodzie, piaskownicy lub kociej kuwecie. Istotnym źródłem transmisji może być również spożycie skażonej żywności, takiej jak niedogotowane mięso zawierające cysty pasożyta (wieprzowina, baranina), surowe i niemyte warzywa oraz owoce, a także skażona woda. Ryzyko zakażenia wzrasta w przypadku kontaktu patogenu z błonami śluzowymi.

Do zakażenia może także dojść poprzez przeniesienie pasożyta z matki na płód (droga wertykalna).

Ryzyko dla płodu

Ryzyko zakażenia płodu toksoplazmozą zależy od zaawansowania ciąży:

• I trymestr to ok. 15–25% ryzyka, zwykle wiąże się z poronieniem, obumarciem wewnątrzmacicznym bądź ciężkim uszkodzeniem płodu,
• II trymestr to ok. 25–50% ryzyka zakażenia toksoplazmozą,
• III trymestr – ryzyko zakażenia wzrasta aż do ok. 60–80%.

Na czym polega leczenie toksoplazmozy w ciąży?

Lekiem z wyboru w leczeniu toksoplazmozy u ciężarnej jest spiramycyna, stosowana zgodnie z zaleceniami lekarza aż do momentu porodu, o ile nie doszło do zakażenia płodu. Lek ten zmniejsza ryzyko transmisji Toxoplasma gondii przez łożysko, lecz nie eliminuje go całkowicie.

Ciężarne seronegatywne, czyli podatne na pierwotne zakażenie Toxoplasma gondii, powinny szczególnie rygorystycznie przestrzegać zasad higieniczno-sanitarnych, aby ograniczyć ryzyko zakażenia.

Profilaktyka toksoplazmozy w ciąży – główne zalecenia

Aby zminimalizować ryzyko zakażenia toksoplazmozą w ciąży:

• jedz tylko dobrze ugotowane lub wysmażone mięso (min. temperatura 70°C),
• mroź mięso na kilka dni przed przygotowaniem,
• unikaj dotykania błon śluzowych ust i oczu w czasie kontaktu z surowym mięsem,
• dokładnie myj ręce po każdym kontakcie z ziemią, piaskiem, surowym mięsem, niemytymi owocami i warzywami,
• dokładnie myj gorącą wodą noże i blaty kuchenne po kontakcie z surowym mięsem,
• używaj rękawic do prac w ogrodzie, do obróbki warzyw, a następnie po ich zdjęciu dokładnie myj ręce wodą z mydłem,
• dokładnie myj owoce i warzywa przed jedzeniem,
• nie pij nieprzegotowanej wody lub wody o nieznanym pochodzeniu,
• unikaj sprzątania kociej kuwety, ewentualnie, w razie konieczności, zakładając rękawice ochronne, a po ich zdjęciu dokładnie myj ręce wodą z mydłem.

Zajrzyj do artykułu: Jak prowadzić ciążę w LUX MED

Różyczka w ciąży

Różyczka to zakaźna choroba wirusowa, która w większości przypadków ma łagodny przebieg. Stanowi jednak poważne zagrożenie dla kobiet w ciąży, szczególnie w I trymestrze.

Lekarz chorób zakaźnych

Jak dochodzi do zakażenia?

Zakażenie różyczką u kobiety ciężarnej rozpoczyna się zazwyczaj drogą kropelkową, gdy patogen przedostaje się do jej organizmu poprzez wdychanie powietrza zawierającego wirusy lub przez bezpośredni kontakt z wydzieliną z nosogardzieli osoby chorej.

Zajrzyj do artykułu: Choroby genetyczne – klasyfikacja, mechanizmy i diagnostyka

Ryzyko dla płodu

W organizmie rozwijającego się dziecka wirus wykazuje silne działanie teratogenne, co oznacza, że trwale uszkadza tkanki poprzez zaburzanie procesów podziału i różnicowania komórek. Prowadzi to do powstania trwałych wad rozwojowych, określanych łącznie mianem zespołu różyczki wrodzonej.

Objawy różyczki wrodzonej u dziecka:

• triada Gregga – głuchota odbiorcza, wady narządu wzroku (zaćma, zapalenie siatkówki, jaskra), wrodzone wady serca,
• małogłowie,
• powiększenie wątroby i śledziony,
• żółtaczka,
• opóźnienie rozwoju psychoruchowego/intelektualnego,
• opóźnienie wzrastania wewnątrzmacicznego.

Stopień zagrożenia dla płodu jest ściśle uzależniony od zaawansowania ciąży w momencie infekcji. Najbardziej krytyczny jest I trymestr, kiedy dochodzi do formowania się najważniejszych narządów, takich jak serce, narządy wzroku i słuchu.

Zobacz także: Przeziębienie w ciąży – co jest bezpieczne, a czego unikać?

Profilaktyka i leczenie różyczki w ciąży – o czym warto pamiętać?

Za najskuteczniejszą ochronę przeciwko chorobie uznaje się szczepienie. Kobieta planująca ciążę, która nie przechodziła tej choroby i nie szczepiła się przeciwko niej, powinna zbadać poziom przeciwciał przeciwko różyczce. Jeżeli poziom przeciwciał IgM i IgG jest ujemny, zaleca się zaszczepienie co najmniej miesiąc przed planowaną ciążą.

U kobiet ciężarnych podczas pierwszej wizyty zaleca się oznaczenie przeciwciał przeciw różyczce (w klasie IgG) dla oceny ich odporności, szczególnie w przypadku braku dokumentacji szczepień. Ważne jest, aby ciężarne, które nie mają przeciwciał przeciwko różyczce, unikały kontaktu z wirusem.

Szczególnie narażone są kobiety, które pracują z dziećmi (żłobki, przedszkola). Nie ma leków przeciwko różyczce, można jedynie leczyć ją objawowo, podając leki przeciwgorączkowe (np. paracetamol). Zaleca się również, żeby chora przebywała w domu w okresie, w którym może zarażać.

Zajrzyj do artykułu: Szczepionka przeciw odrze, śwince i różyczce – wskazania, przeciwwskazania, kiedy się szczepić

Grypa w ciąży

Przebieg grypy u kobiet ciężarnych może być różny i mieć nasilenie od łagodnego do ciężkiego.

Jak dochodzi do zakażenia?

Do zakażenia grypą u kobiety ciężarnej dochodzi tak samo jak u każdej innej osoby. Wirus grypy przenosi się głównie drogą kropelkową i wnika do organizmu przez błony śluzowe nosa, ust lub oczu.

Ryzyko dla płodu

Grypa w ciąży wiąże się ze zwiększonym ryzykiem powikłań położniczych, takich jak poród przedwczesny i niska masa urodzeniowa, a w cięższych przypadkach także późna utrata ciąży/martwy poród.

Leczenie grypy u kobiet w ciąży

U kobiet ciężarnych z grypą, nawet bez objawów powikłań, konieczna jest konsultacja lekarska. Zaleca się wczesne wdrożenie leczenia przeciwwirusowego, a nie wyłącznie leczenie objawowe.

Podczas choroby ciężarna może wspomagać się domowymi sposobami:

• odpowiednio się nawadniać – pić dużą ilość płynów, zwłaszcza przy gorączce, by nie dopuścić do odwodnienia,
• stosować inhalacje z roztworu sody fizjologicznej, które ułatwiają oddychanie,
• stosować oszczędzający tryb życia,
• odpoczywać, ograniczyć wysiłek fizyczny,
• nawilżać powietrze w pomieszczeniu,
• doraźnie może przyjąć paracetamol.

Jak chronić się przed grypą? Profilaktyka dla przyszłych mam

Oto najważniejsze zasady profilaktyczne, o których powinna pamiętać przyszła mama:

• szczepienia – szczególnie przed planowaną ciążą. Dopuszczalne są szczepienia również w trakcie ciąży,
• unikaj kontaktów z osobami zakażonymi lub o podwyższonym ryzyku infekcji,
• unikaj przebywania w zatłoczonych miejscach,
• prowadź higieniczny tryb życia (częste mycie rąk, unikanie dotykania twarzy).

Opryszczka w ciąży

Opryszczka u kobiety w ciąży jest wynikiem zakażenia wirusem opryszczki pospolitej (HSV-1 lub HSV-2). Najczęściej przebiega ono jako nawracające lub ma formę pierwotnych zmian pęcherzykowych na skórze i błonach śluzowych (np. warg lub narządów płciowych).

Jak dochodzi do zakażenia?

Opryszczką zarazić można się przede wszystkim w wyniku bezpośredniego kontaktu z aktywnymi zmianami, płynem z pęcherzyków lub śliną zakażonej osoby.

Nawrotowe zakażenie HSV u ciężarnych zwykle przebiega łagodniej niż zakażenie pierwotne i wiąże się z mniejszym ryzykiem transmisji na płód. U kobiet, które przebyły zakażenie przed ciążą, obecne w ich krwi przeciwciała klasy IgG przechodzą przez łożysko i częściowo chronią płód.

Do zakażenia płodu lub noworodka wirusem opryszczki może dojść drogą wewnątrzmaciczną, okołoporodowo oraz po porodzie. Największe ryzyko ciężkiego przebiegu występuje w przypadku pierwotnego zakażenia u matki, zwłaszcza w okresie okołoporodowym.

Ryzyko dla płodu

Opryszczka w ciąży może stanowić zagrożenie dla płodu, szczególnie w przypadku pierwotnego zakażenia matki. Zakażenie wewnątrzmaciczne występuje rzadko, ale gdy wystąpi w I lub II trymestrze, może prowadzić do poronienia, rozwoju wad wrodzonych (małogłowie, wodogłowie, wady wzroku) lub obumarcia płodu.

Największe ryzyko zakażenia noworodka występuje jednak w przypadku pierwotnej infekcji w okresie okołoporodowym.

Objawowa opryszczka narządów płciowych u kobiety ciężarnej w chwili porodu jest bezwzględnym wskazaniem do ukończenia ciąży przez cięcie cesarskie.

Zobacz również: Badanie na obecność przeciwciał Mycoplasma pneumoniae

Leczenie opryszczki w ciąży

Zakażenie pierwotne HSV u kobiety w ciąży jest bezwzględnym wskazaniem do leczenia przeciwwirusowego. Leczenie należy rozpocząć jak najszybciej, ponieważ wczesne włączenie terapii ogranicza namnażanie wirusa, zmniejsza nasilenie i czas trwania objawów oraz ryzyko powikłań u matki i płodu.

W ciąży można stosować miejscowe leki przeciwwirusowe (np. maści z acyklowirem) i preparaty ochronne (np. maści cynkowej). Preparaty ziołowe (np. z melisą) mogą być stosowane jedynie pomocniczo, ale nie są leczeniem z wyboru ani rutynowo zalecanym.

Zobacz również: Infekcja górnych dróg oddechowych – wszystko, co musisz wiedzieć

Ospa wietrzna w ciąży

Ospa wietrzna u ciężarnej to ostra, wysoce zakaźna choroba wirusowa wywołana przez wirus ospy wietrznej i półpaśca (Varicella-zoster virus, VZV). Choroba ta przebiega z gorączką i uogólnioną, pęcherzykową wysypką.

Jak dochodzi do zakażenia?

Wirus ospy wietrznej i półpaśca przenosi się drogą kropelkową z wydzieliną z dróg oddechowych oraz przez bezpośredni kontakt z płynem surowiczym z wykwitów pęcherzykowych. Okres wylęgania wynosi zwykle 10–21 dni.

Ryzyko dla płodu

Wirus ospy wietrznej i półpaśca może być przyczyną infekcji wewnątrzmacicznej. Zakażenie płodu następuje przez łożysko. Infekcja płodu w przebiegu półpaśca u ciężarnej występuje rzadko.

Ospa wietrzna w pierwszej połowie ciąży może powodować wrodzony zespół ospy wietrznej: małogłowie, małoocze, zapalenie spojówki i naczyniówki, zanik nerwu wzrokowego, zmiany bliznowate skóry i niedorozwój kończyn. Ryzyko wystąpienia wrodzonego zespołu ospy wietrznej u płodu po zakażeniu matki w pierwszej połowie ciąży wynosi około 1–2%.

Zakażenie matki 5 dni przed porodem lub 2–3 dni po porodzie stanowi istotne zagrożenie dla noworodka w postaci noworodkowej ospy wietrznej. Noworodkowa ospa wietrzna może przebiegać ciężko – z zajęciem płuc, wątroby, rozsianymi zmianami skórnymi.

Noworodek, którego matka zachorowała na ospę wietrzną w okresie od 5 dni przed do 2 dni po porodzie, powinien otrzymać swoistą immunoglobulinę przeciwko VZV (VZIG).

Leczenie ospy wietrznej w ciąży

Leczenie ospy wietrznej w ciąży polega na pilnym kontakcie z lekarzem po pojawieniu się wysypki oraz na leczeniu objawowym i dbaniu o higienę skóry.

Jeśli choroba zostanie rozpoznana, zaleca się doustny acyklowir przez 7 dni, pod warunkiem rozpoczęcia terapii w ciągu 24 godzin od pojawienia się wysypki.

Natomiast przy ciężkim przebiegu lub powikłaniach (np. zapaleniu płuc) zaleca się leczenie szpitalne i dożylne podawanie acyklowiru. Do czasu zaschnięcia wszystkich zmian należy unikać kontaktu z osobami podatnymi (w tym innymi ciężarnymi i noworodkami), co zwykle trwa około 5–7 dni od początku wysypki.

Profilaktyka – jak uniknąć zakażenia wirusem ospy wietrznej w ciąży?

Najskuteczniejszą formę ochrony przed ospą wietrzną stanowi przyjęcie szczepienia ochronnego. Równie istotne jest przestrzeganie zasad izolacji osób chorych do czasu, aż wszystkie zmiany skórne całkowicie wyschną i zamienią się w strupy.

Kobiety, które nie chorowały na ospę wietrzną i nie były szczepione powinny zaszczepić się przeciwko ospie wietrznej przed planowaną ciążą.

Szczepienie obejmuje dwie dawki podane w odstępie co najmniej 4 tygodni. Ciążę należy planować nie wcześniej niż po upływie 1 miesiąca od podania ostatniej dawki szczepionki.

Całość działań powinna uzupełniać rygorystyczna higiena rąk.

Treść została przygotowana zgodnie z zasadami Evidence-Based Medicine – medycyny opartej na faktach i wiarygodnych źródłach.