Badanie ACTH - hormon adrenokortykotropowy

ACTH – co to za badanie i jaką rolę pełni hormon adrenokortykotropowy (kortykotropina)?

ACTH to hormon tropowy wytwarzany przez przedni płat przysadki mózgowej. Stymuluje on nadnercza do wydzielania m.in. kortyzolu. Wydzielanie ACTH odbywa się pod kontrolą kortykoliberyny (CRH), która jest produkowana przez podwzgórze. Cały „system” działa na zasadzie ujemnego sprzężenia zwrotnego.

Jak to wygląda w praktyce?

• CRH aktywuje uwalnianie ACTH.
• ACTH stymuluje produkcję kortyzolu.
• Zbyt wysoka wartość kortyzolu hamuje zwrotnie wydzielanie CRH i ACTH.

Hormon adrenokortykotropowy cechuje się dobowym rytmem wydzielania, co jest istotne pod kątem wykonywania badania:

• szczyt ACTH przypada na godziny poranne,
• wieczorem następuje znaczny spadek stężenia.

Co to jest ACTH i jak wpływa na pracę nadnerczy?

Kortykotropina stymuluje korę nadnerczy do produkcji:

• glikokortykosteroidów (np. kortyzolu),
• mineralokortykoidów,
• androgenów nadnerczowych.

Ma to znaczenie dla gospodarki:

• węglowodanowej (m.in. zwiększa się stężenie glukozy we krwi),
• odpornościowej (np. poprzez hamowanie produkcji cytokin prozapalnych).

Kiedy należy zbadać poziom ACTH? Wskazania do diagnostyki

Kiedy badanie ACTH jest wskazane?

• Diagnostyka różnicowa niewydolności nadnerczy (pierwotnej i wtórnej).
• Podejrzenie nadczynności kory nadnerczy.
• Monitorowanie pacjentów po operacjach nadnerczy lub przysadki.

W przypadku diagnostyki różnicowej, lekarz określa, czy pacjent ma pierwotną niedoczynność nadnerczy (inaczej choroba Addisona) czy wtórną. W pierwszym przypadku niedostateczna produkcja „hormonu stresu” jest spowodowana uszkodzeniem nadnerczy, a w drugim – zaburzeniem funkcji przysadki mózgowej.

Objawy sugerujące zaburzenia poziomu hormonu ACTH

Kiedy warto oznaczyć poziom hormonu ACTH? Główne symptomy to:

• przebarwienia skóry (hiperpigmentacja),
• trądzik,
• nagłe zmiany masy ciała,
• nadciśnienie tętnicze lub nagłe spadki ciśnienia,
• pojawienie się rozstępów bez innej określonej przyczyny,
• omdlenia (po wykluczeniu innych przyczyn),
• osłabienie mięśni.

Badanie ACTH – jak się przygotować, aby wynik był wiarygodny?

Aby badanie ACTH wyszło prawidłowo, należy unikać:

• stresu,
• wysiłku fizycznego.

Należy zatem pozostać w spoczynku przez 20–30 minut przed pobraniem krwi i wyeliminować wszelkie możliwe czynniki stresogenne

Jakie są inne wymogi? Należy unikać używek, takich jak:

• kofeina,
• nikotyna.

Czy na badanie ACTH trzeba być na czczo i o której godzinie się zgłosić?

Tak, trzeba być na czczo. Jeśli chcesz, aby hormon adrenokortykotropowy został zmierzony poprawnie, to należy zgłosić się na badanie w godzinach porannych (przeważnie między 7:00 a 9:00).

Ma to związek z rytmem dobowym wydzielania (maksimum stężenia ACTH występuje rano, natomiast wieczorem następuje jego fizjologiczny spadek). Jeżeli zgłosisz się na badanie np. o 15:00, to wynik nie będzie miarodajny.

Interpretacja wyników – ACTH norma, niskie i wysokie wartości

Prawidłowe wartości ACTH u osób dorosłych powinny wynosić <18 pmol/l. Jeśli stężenie tego hormonu jest podawane w pg/ml, to wartość prawidłowa wynosi poniżej 80 pg/ml.

Warto zaznaczyć, że normy mogą się różnić w zależności od laboratorium. Wynoszą one np.:

• od 10 do 50 pg/ml,
• od 7,2 do 63,3 pg/ml.

Wynik zawsze powinien być porównany do konkretnych norm obowiązujących w danym laboratorium.

Co oznacza podwyższone ACTH (wysoki poziom hormonu)?

Zbyt wysoka wartość ACTH może oznaczać:

• chorobę Cushinga (gruczolak przysadki),
• zespół ektopowego wydzielania ACTH,
• chorobę Addisona (pierwotna niedoczynność nadnerczy)..

Niskie ACTH – o czym świadczy niedobór kortykotropiny?

Niski poziom ACTH może świadczyć o:

• wtórnej niewydolności nadnerczy,
• guzach przysadki hamujących wydzielanie,
• długotrwałej sterydoterapii.

Poziom ACTH a badanie stężenia – na czym polega różnica?

Badanie poziomu ACTH to jednorazowe pobranie krwi i określenie poziomu hormonu. Badanie stężenia jest stosowane w pogłębionej diagnostyce. Celem jest oznaczenie ACTH i kortyzolu w różnych odstępach czasowych – w testach stymulacji z wykorzystaniem leków (np. Synacthenu).

Ile kosztuje badanie ACTH? Cena i czas oczekiwania na wynik

W zależności od placówki medycznej, ceny mogą się różnić. Jeśli chcesz poznać cenę usługi, sprawdź w cenniku.

Co ważne, cena może obejmować specjalistyczny transport, bo ACTH ma bardzo krótki czas półtrwania (ok. 10 minut) i próbka musi być natychmiast schłodzona/odwirowana w niskiej temperaturze, a to wpływa na ostateczny koszt.

Czas oczekiwania na wynik wynosi zazwyczaj od 1 do 5 dni roboczych i zależy od logistyki laboratorium oraz konieczności transportu materiału w specjalistycznych warunkach.

Podsumowanie – jak przygotować się do rozmowy z endokrynologiem?

Lekarzem zajmującym się diagnostyką i leczeniem zaburzeń stężenia ACTH jest endokrynolog.

Przed pierwszą wizytą warto się do niej odpowiednio przygotować. Jeśli masz inne wyniki badań (np. kortyzol, DHEA–S) – przynieś je ze sobą. Mogą one okazać się pomocne dla lekarza.

Sam wynik ACTH – bez kontekstu klinicznego – nie jest podstawą do diagnozy. Endokrynolog musi zatem dokładnie przeanalizować wszystkie wyniki i przeprowadzić wywiad lekarski, aby lepiej poznać sytuację pacjenta.

Artykuł ma charakter wyłącznie edukacyjny. Wynik badania należy zawsze skonsultować z lekarzem endokrynologiem.