Trombofilie wrodzone – kiedy się zbadać i jak postępować (ciąża, zakrzepica)

Co to jest trombofilia wrodzona i skąd się bierze?

Trombofilia wrodzona to zaburzenie krzepliwości wynikające z obecności określonych mutacji genetycznych, które sprzyjają nadmiernemu tworzeniu zakrzepów. W praktyce oznacza to większe ryzyko niedrożności naczyń – zarówno żylnych, jak i tętniczych. Zwiększone ryzyko powstawania zakrzepów, nie pozostaje bez wpływu na organizm, wprost przeciwnie, niesie znaczne ryzyko poważnych powikłań, z których najważniejsze to:

• zakrzepica żył głębokich,
• zatorowość płucna,
• komplikacje położnicze: poronienia, stan przedrzucawkowy, hipotrofia płodu, odklejenie łożyska,
• zakrzepy w nietypowych lokalizacjach (np. w żyłach mózgowych lub wątrobowych).

W większości przypadków choroba dziedziczona jest autosomalnie dominująco, co oznacza, że wystarczy odziedziczenie jednego wadliwego genu, aby ryzyko zakrzepicy było wyższe.

Trombofilie wrodzone – jakie mutacje odpowiadają za chorobę?

Do najczęściej rozpoznawanych zmian genetycznych sprzyjających zaburzeniom krzepnięcia należą: mutacja czynnika V Leiden, mutacja genu protrombiny G20210A oraz wrodzone niedobory naturalnych antykoagulantów, takich jak białko C, białko S i antytrombina III – tj. substancji, które hamują proces krzepnięcia krwi. Chociaż może to brzmieć skomplikowanie, mechanizm tych zjawisk jest dość prosty:

• mutacja czynnika V Leiden, najczęstsza w Europie, prowadzi do oporności na białko C, co zaburza mechanizmy regulujące krzepnięcie i zwiększa podatność na powstawanie zakrzepów.
• z kolei mutacja genu protrombiny podwyższa stężenie protrombiny, nasilając skłonność do tworzenia skrzeplin;
• zaś niedobory białka C, S lub antytrombiny dodatkowo osłabiają system zabezpieczający przed nadmiernym krzepnięciem.

Konsekwencje tych zmian stają się szczególnie istotne w sytuacjach zwiększonego obciążenia układu krzepnięcia tj. w ciąży, podczas stosowania antykoncepcji hormonalnej, po zabiegach operacyjnych czy w trakcie długotrwałego unieruchomienia, np. podczas podróży.

Trombofilia wrodzona objawy – co powinno zaniepokoić?

Sama mutacja nie powoduje żadnych dolegliwości, dopiero kiedy dojdzie do powstania zakrzepu, mogą wystąpić pierwsze sygnały wskazujące na to, że w organizmie dzieje się coś niedobrego.

Najczęstsze objawy zakrzepicy to m.in.:

• ból łydki, narastający przy chodzeniu,
• obrzęk, ocieplenie i zaczerwienienie nogi,
• uczucie napięcia lub pełności,
• duszność, ból w klatce piersiowej (zatorowość płucna),
• nagła duszność w spoczynku, kaszel z krwią.

Warto wyodrębnić również symptomy sugerujące genetyczne tło zaburzeń. Należą do nich:

• zakrzepica w młodym wieku,
• zakrzepy bez uchwytnej przyczyny,
• zakrzepica w nietypowych lokalizacjach,
  powikłania w ciąży, szczególnie nawracające.

W przypadku wystąpienia wyżej wymienionych objawów należy skonsultować się z lekarzem pierwszego kontaktu lub specjalistą od chorób krwi, czyli hematologiem.

Trombofilia wrodzona badanie – kiedy warto wykonać test DNA?

Choć podstawowe badania laboratoryjne, takie jak morfologia krwi, nie wykrywają trombofilii wrodzonej, mogą dostarczyć ważnych wskazówek dotyczących ogólnego stanu układu krwiotwórczego. Nieprawidłowości w zakresie liczby płytek, krwinek czerwonych lub białych mogą bowiem sugerować inne schorzenia hematologiczne, np. hemofilię, niedokrwistości, zaburzenia funkcji płytek czy choroby mieloproliferacyjne. Dlatego przed podjęciem decyzji o poszerzeniu diagnostyki w kierunku mutacji genetycznych warto rozpocząć od pełnej oceny obrazu krwi.

W przypadku kobiet, które planują ciążę lub już w niej są, morfologia krwi oraz badania genetyczne mogą dostarczyć ważnych informacji o ryzyku powikłań, takich jak poronienia, wewnątrzmaciczne zahamowanie wzrastania płodu czy rozwój stanu przedrzucawkowego

Badania genetyczne zaleca się w szczególności, gdy:

• w rodzinie pacjentki występują: przypadki zakrzepicy, nagłe zgony z powodu zatorowości, lub udary w młodym wieku;
• u samej badanej stwierdzono: nawracające poronienia, wewnątrzmaciczne obumarcie płodu, rzucawkę, zahamowanie wzrostu płodu, lub powikłania w poprzedniej ciąży.
• zdiagnozowano epizody zakrzepowe: podczas stosowania antykoncepcji hormonalnej, po długim unieruchomieniu, czy po zabiegach chirurgicznych.

Przykładowy rozszerzony panel badań analizuje:

• obecność mutacji czynnika V Leiden, jednej z najczęstszych wrodzonych przyczyn skłonności do zakrzepów, która może również wiązać się z nawracającymi poronieniami;
• mutację genu protrombiny, zwiększająca ryzyko samoistnych poronień, powikłań w ciąży i incydentów zakrzepowych;
• niektóre panele uwzględniają dodatkowo wariant R2 w obrębie czynnika V, który samodzielnie zwykle nie ma znaczenia, ale u osób z mutacją Leiden może zwiększać skłonność do zakrzepicy, dlatego wynik interpretuje się łącznie z uwzględnieniem mutacji Leiden;
• częścią badania są również dwie najczęściej spotykane mutacje genu MTHFR, które mogą podnosić poziom homocysteiny, a tym samym sprzyjać miażdżycy, zakrzepicy, nawracającym poronieniom i wadom cewy nerwowej u płodu;
• czasem oceniany jest także wariant genu PAI-1 (tzw. 4G/5G), wpływający na zdolność organizmu do rozpuszczania skrzepów, jego obecność wiąże się ze zwiększonym ryzykiem łagodnych postaci chorób zakrzepowo-zatorowych oraz chorób sercowo-naczyniowych.

Zobacz także: Hemofilia - przyczyny, objawy, leczenie

Jak wygląda test dna na trombofilię wrodzoną?

Diagnostyka trombofilii wrodzonej opiera się przede wszystkim na badaniu genetycznym, które pozwala wykryć obecność mutacji zwiększających ryzyko zakrzepicy. Jest to jedno z najprostszych i najbardziej miarodajnych badań, wykonuje się je raz w życiu, ponieważ materiał genetyczny nie ulega zmianie.

Jak przebiega test?

• materiał pobiera się w postaci wymazu z policzka lub krwi żylnej,
• badanie jest bezbolesne i nie wymaga specjalnego przygotowania,
• pozwala jednoznacznie potwierdzić lub wykluczyć mutacje genetyczne

Test DNA w kierunku trombofilii wrodzonej jest dostępny komercyjnie, a w określonych sytuacjach klinicznych lekarz może zlecić go także w ramach refundacji.

H3: Trombofilia wrodzona badania dodatkowe i interpretacja wyników

Samo wykrycie mutacji genetycznej to dopiero pierwszy etap diagnostyki. Aby właściwie ocenić indywidualne ryzyko zakrzepicy, konieczna jest konsultacja specjalistyczna. Interpretacją wyników zajmują się:

• hematolog – specjalista od zaburzeń krzepnięcia
• genetyk – który wyjaśnia sposób dziedziczenia i wskazuje ewentualne ryzyko dla rodziny.

Na podstawie wyniku lekarz określa, czy dana osoba jest nosicielem mutacji w jednej kopii genu, czy w obu, jak duże jest jej indywidualne ryzyko zakrzepicy oraz czy potrzebna jest profilaktyka przeciwzakrzepowa. To właśnie wynik badania pozwala również ustalić, jakie środki ostrożności są wskazane w sytuacjach obciążających układ krzepnięcia: podczas ciąży, w trakcie zabiegów operacyjnych czy przy długotrwałych podróżach.

W zależności od wyniku testu DNA i obrazu klinicznego specjalista poradnictwa genetycznego może zalecić wykonanie dodatkowych badań laboratoryjnych, oznaczenie m.in.: poziomu homocysteiny,  czy witaminy B12 i kwasu foliowego.

Takie podejście pozwala precyzyjnie ocenić indywidualne ryzyko i dobrać postępowanie, które będzie jednocześnie bezpieczne i skuteczne. Ma to szczególne znaczenie u kobiet planujących ciążę lub już w niej będących, ponieważ właśnie w tym okresie mogą ujawnić się zaburzenia genetyczne, które wcześniej nie dawały żadnych objawów.

Zobacz także: Najczęstsze choroby genetyczne wykrywane w czasie trwania ciąży

Trombofilia wrodzona a ciąża – jakie jest ryzyko dla matki i dziecka?

Ciąża naturalnie zwiększa krzepliwość krwi. U kobiet z trombofilią ten fizjologiczny wzrost krzepliwości dodatkowo potęguje ryzyko zakrzepicy. Zagrożenia wynikające z tego stanu można podzielić na te dotyczące płodu i te, które mogą dotknąć matki.

Potencjalne zagrożenia dla płodu, to np.:

• mikrozakrzepy w łożysku ograniczające przepływ krwi,
• ryzyko niedotlenienia,
• zahamowanie wzrostu,
• poronienie lub obumarcie płodu.

Zaś zagrożenia dla matki to np.:

• zakrzepica w ciąży,
• zatorowość płucna (szczególnie w połogu),
• nadciśnienie ciążowe i preeklampsja.

Jak wrodzona trombofilia wpływa na poronienia?

Trombofilia wrodzona jest jedną z najczęstszych genetycznych przyczyn poronień, zwłaszcza:

• w II i III trymestrze,
• w przypadku poronień nawykowych,
• przy tzw. ciążach biochemicznych.

Wczesna diagnostyka i odpowiednie leczenie zwiększają szanse na prawidłowe donoszenie ciąży.

Zobacz także: Jakie badania genetyczne w ciąży warto wykonać?

Trombofilia wrodzona - leczenie. Jak zapobiegać zakrzepicy?

W leczeniu trombofilii wrodzonej najważniejsze jest zapobieganie zakrzepom, zanim zdążą stać się zagrożeniem. W zależności od sytuacji lekarz może włączyć leczenie farmakologiczne. W ciąży i w okresie połogu najczęściej stosuje się heparyny drobnocząsteczkowe, natomiast poza ciążą, zwłaszcza u osób po przebytym epizodzie zakrzepowym lub z dużym ryzykiem, wykorzystuje się doustne leki przeciwkrzepliwe. Profilaktyka bywa również potrzebna w sytuacjach, które sprzyjają powstawaniu zakrzepów, takich jak długie podróże, unieruchomienie po zabiegu, założony gips czy pobyt w szpitalu. W takich momentach lekarz może zalecić krótkotrwałe lub jednorazowe stosowanie leków przeciwzakrzepowych.

Profilaktyka i styl życia przy wrodzonej trombofilii

Aby zmniejszyć ryzyko zakrzepów, warto zadbać o codzienne nawyki i unikać czynników, które sprzyjają ich powstawaniu. 

Warto zadbać o zdrowy styl życia. Niezwykle istotne są:

• regularna aktywność fizyczna,
• picie odpowiedniej ilości wody,
• dieta bogata w warzywa i produkty z folianami.

Ogromne znaczenie ma także unikanie czynników ryzyka tj.:

• niepalenie tytoniu,
• niesiedzenie przez długi czas w bezruchu,
• wstawanie i delikatna mobilizacja jak najszybciej po zabiegach..

Warto pamiętać, że niektóre formy estrogenu mogą zwiększać ryzyko zakrzepicy, dlatego wybór antykoncepcji powinien być zawsze omówiony z ginekologiem. Wraz z wiekiem zmienia się także gospodarka hormonalna, w okresie okołomenopauzalnym wiele kobiet rozważa terapię hormonalną, która również wymaga indywidualnej oceny korzyści i ryzyka.

U kobiet z trombofilią przeciwwskazane są tabletki dwuskładnikowe . Poleca się za to bezpieczniejsze alternatywy takie jak: wkładka miedziana, preparaty jednoskładnikowe (po konsultacji z lekarzem).

Zobacz także: Terapia hormonalna w menopauzie (HTZ) – wskazania i bezpieczeństwo i Perimenopauza – wczesne objawy i sposoby łagodzenia dolegliwości

Trombofilia wrodzona przez długi czas może nie dawać żadnych symptomów, ale niesie ze sobą realne ryzyko powikłań, takich jak zakrzepica, zatorowość płucna czy problemy w przebiegu ciąży. Rozpoznaje się ją na podstawie badań genetycznych, a postępowanie polega głównie na odpowiednio dobranej profilaktyce i leczeniu przeciwzakrzepowym, jeśli jest potrzebne. Wczesna diagnostyka, świadome monitorowanie stanu zdrowia i współpraca ze specjalistą pozwalają skutecznie ograniczyć ryzyko oraz bezpiecznie planować ciążę.