Zespół uszno-żuchwowy (somatosensoryczny szum uszny) – przyczyny i leczenie

Co to jest somatosensoryczny szum uszny i zespół uszno-żuchwowy?

Współczesna medycyna wyróżnia specyficzny podtyp kliniczny szumów, znany jako szumy uszne somatosensoryczne (ang. somatosensory tinnitus, ST). To zjawisko, w którym percepcja dźwięku nie wynika z uszkodzenia ucha, ale jest prowokowane przez bodźce z ciała. Dźwięki powstają na skutek błędnej interpretacji sygnałów przez mózg. Ich cechą charakterystyczną jest zmiana natężenia pod wpływem ruchu głowy lub żuchwy.

Jaki związek ma staw skroniowo-żuchwowy z narządem słuchu?

Wielu pacjentów jest zaskoczonych, gdy laryngolog po badaniu ucha odsyła ich do stomatologa. Związek ten wynika z bezpośredniego sąsiedztwa struktur i ich powiązań anatomicznych.

Staw skroniowo-żuchwowy sąsiaduje z uchem przez cienką ścianę kości skroniowej, więc jego stany zapalne mogą mechanicznie drażnić narząd słuchu. Dodatkowo wspólne unerwienie (nerw trójdzielny) i powiązania mięśniowe sprawiają, że napięcie żuchwy może oddziaływać na struktury  ucha środkowego, słyszane przez niektóre osoby jako szumy, stukanie czy kliknięcia w uchu.

Jakie są przyczyny zespołu uszno-żuchwowego?

Etiologia tego schorzenia jest złożona i rzadko wynika z jednej przyczyny. Zazwyczaj jest to nakładanie się kilku czynników obciążających

Dysfunkcje stawu (TMD)

Zaburzenia czynnościowe stawu skroniowo-żuchwowego (Temporomandibular Disorders - TMD) są jedną z najlepiej udokumentowanych przyczyn somatycznych szumów usznych – Problemy te obejmują trzaski i trzeszczenia w stawie, przemieszczenia krążka stawowego oraz stany zwyrodnieniowe.

Napięcia mięśniowe

Niezwykle istotną rolę odgrywają mięśniowo-powięziowe punkty spustowe (ang. Trigger Points). Są to bolesne, stwardniałe pasma w mięśniach, które pod wpływem ucisku mogą rzutować ból do odległych miejsc. Punkty spustowe w mięśniach szyi i odpowiedzialnych za żucie i mogą mieć  swoje strefy rzutowania w okolicy ucha, przez co nie tylko wywołują ból ucha (otalgię), ale także modulują percepcje szumu usznego.

Czynniki zewnętrzne

Do powstania somatosensorycznych szumów usznych często przyczyniają się urazy szyi, do których dochodzi np. podczas wypadków komunikacyjnych. Gwałtowne szarpnięcie głową może uszkodzić więzadła i zaburzać propriocepcję (czucie głębokie) szyi, co wpływa na modulację odbioru dźwięków w uchu. Do tej kategorii możemy również zaliczyć przewlekłe wady postawy.

Czy stres i bruksizm mogą powodować szumy uszne?

Stres jest potężnym modulatorem napięcia mięśniowego. W sytuacjach napięcia emocjonalnego podświadomie zaciskamy zęby i napinamy obręcz barkową. To naturalna reakcja organizmu, która jednak przy przewlekłym stresie staje się patologią, mogącą prowadzić do nadmiernej aktywacji nerwu trójdzielnego, zwiększając ryzyko powstawania lub nasilenia szumów usznych. Bruksizm, czyli powtarzalne zgrzytanie i zaciskanie zębów, jest jednym z wymienianych czynników ryzyka szumów usznych u osób ze zdrowym słuchem. Prowadzi to do mikrourazów i miejscowego stanu zapalnego, co może modulować aktywność nerwową w pniu mózgu i sprzyjać powstawaniu szumów usznych.

Jak wady zgryzu wpływają na powstawanie dolegliwości?

Kolejną przyczyną może być utrata zębów, zwłaszcza trzonowców. Pozbawia to żuchwę stabilnego podparcia i prowadzi do zmiany położenia głowy żuchwy w stawie skroniowo-żuchwowym  – przez co uciska ona na bogato unerwione struktury stawu, co może prowokować objawy uszne. Także niektóre wady zgryzu, przedwczesne kontakty na zębach czy źle wykonane wypełnienia zmuszają mięśnie żucia do niefizjologicznej pracy, co generuje nadmierne napięcia i potencjalnie nasila dolegliwości uszne.

Jak rozpoznać somatosensoryczny szum uszny – charakterystyczne objawy

Prawidłowa diagnoza jest trudna, ponieważ nie ma jednego badania, które jednoznacznie potwierdziłoby tę dolegliwość. Rozpoznanie opiera się na wywiadzie i badaniu klinicznym, diagnoza jest w dużej mierze stawiana “z wykluczenia” innych patologii

Test modulacji

Złotym standardem w diagnostyce są tzw. manewry somatyczne Levine’a. Polegają one na wykonaniu silnych ruchów przeciwko oporowi, takich ja maksymalne zaciśnięcie zębów czy mocny skręt głowy w bok z oporem ręki. Jeśli podczas wykonywania tych czynności szum uszny zmienia swoją głośność (staje się głośniejszy lub cichszy) lub zmienia się jego tonacja – jest to silny dowód na somatosensoryczne podłoże problemu.

Objawy towarzyszące

Pacjenci z zespołem uszno-żuchwowym rzadko skarżą się tylko na szum. Zazwyczaj towarzyszą mu inne objawy, takie jak:

• bóle głowy (często za uchem, w skroniach, karku lub potylicy),
• ból twarzy i mięśni żucia (szczególnie rano),
• trzaski, klikanie lub trzeszczenie w stawie skroniowo-żuchwowym podczas jedzenia,
• ból ucha (otalgia) bez cech infekcji,
• uczucie zatkania lub pełności w uchu, mimo braku woskowiny.

Szum somatyczny jest często zlokalizowany po jednej stronie – zazwyczaj tej, po której występuje większe napięcie mięśniowe lub dysfunkcja stawu. Jego natężenie ulega fluktuacjom w ciągu dnia. Może przybierać formę pisku, ale często opisywany jest też jako buczenie, szumienie czy syczenie.

Zobacz także: Szumy uszne: przyczyny, objawy i leczenie

Do jakiego lekarza udać się z zespołem uszno-żuchwowym?

Pierwszym krokiem zawsze powinna być wizyta u laryngologa i wykonanie podstawowych badań, takich jak badania słuchu - np. audiometria tonalna i impedancyjna. Jest to konieczne, aby wykluczyć choroby ucha środkowego, nowotwory (np. nerwiaka nerwu słuchowego) czy nagły niedosłuch. Jeśli badania słuchu wychodzą w normie lub ubytek słuchu jest niewielki i nie tłumaczy uciążliwości szumów, należy szukać przyczyn poza uchem.

Zobacz także: Jak dbać o słuch? Profilaktyka i ochrona słuchu

W przypadku podejrzenia tła napięciowego, kluczowa jest współpraca interdyscyplinarna. Pacjent powinien trafić do:

• Stomatologa zajmującego się zaburzeniami czynnościowymi układu stomatognatycznego – w celu oceny zgryzu i stawów.
• Fizjoterapeuty specjalizującego się w obszarze czaszkowo-żuchwowym – w celu oceny napięcia mięśni twarzy i żuchwy i biomechaniki kręgosłupa szyjnego.

W procesie diagnostycznym pomocne mogą być badania obrazowe.

Zobacz także: Protetyka słuchu – jak rozpoznać problem ze słuchem?

Jak leczyć somatosensoryczne szumy uszne?

Należy podkreślić, że w przypadku szumów somatosensorycznych leczenie farmakologiczne (leki poprawiające krążenie, suplementy) zazwyczaj jest mało skuteczne, ponieważ nie usuwa mechanicznego podłoża problemu. Leczenie musi być przyczynowe i opierać się na ścisłej współpracy fizjoterapeuty, stomatologa, a często również psychologa (w celu redukcji stresu i nauki technik relaksacyjnych). Do sposobów leczenia szumów zaliczamy:

• fizjoterapię stomatologiczną,
• terapię manualną,
• suche igłowanie i fizykoterapię,
• reedukację (naukę prawidłowej tzw. pozycji spoczynkowej żuchwy).

Jeśli u pacjenta występuje bruksizm nocny, fizjoterapia może nie wystarczyć. Wtedy u niektórych zaleca się:

• noszenie szyny zgryzowej (twardej nakładki na zęby, którą zakłada się na noc),
• wymianę starych, źle dopasowanych plomb, uzupełnienie brakujących zębów czy leczenie ortodontyczne.

Czy można samodzielnie łagodzić objawy zespołu uszno-żuchwowego?

Oprócz profesjonalnej terapii, kluczem do sukcesu jest praca własna pacjenta w domu.

Automasaż i ćwiczenia

Aby ustabilizować staw i skorygować postawę głowy i szyi, pacjent powinien wykonywać zestaw ćwiczeń (tzw. Rocabado 6x6). Obejmują one m.in. naukę prawidłowego oddychania, kontrolowane ruchy żuchwy z językiem na podniebieniu oraz ćwiczenia korygujące ustawienie szyi (retrakcja brody). Pacjenci mogą również wykonywać delikatny automasaż mięśni policzków i skroni, aby rozluźnić napięte po nocy tkanki.

Oprócz tego warto zadbać o ergonomię snu (np. stosując poduszkę ortopedyczną) i redukcję stresu. Można praktykować jogę, wykorzystywać techniki relaksacyjne i mindfulness.

Zobacz także: Płukanie uszu – na czym polega? Kiedy płukać?

Zmiana nawyków

Konieczna jest eliminacja szkodliwych nawyków, które obciążają staw skroniowo-żuchwowy. Należy do nich:

• częste żucie gumy,
• gryzienie twardych przedmiotów (ołówki, paznokcie),
• podpieranie brody ręką podczas pracy,
• jedzenie bardzo twardych pokarmów (orzechy, twarde pieczywo) w okresie zaostrzenia dolegliwości.

Zobacz także: Niedosłuch – stopnie, przyczyny, sposoby leczenia

Somatosensoryczne szumy uszne to złożony problem, w którym przyczyna leży nie w uchu, lecz w układzie ruchu – stawie skroniowo-żuchwowym, mięśniach żucia i odcinku szyjnym kręgosłupa. Choć diagnoza może być wyzwaniem, rokowania w tym typie szumów są zazwyczaj pomyślne. Dzięki współpracy stomatologa i fizjoterapeuty, a także zaangażowaniu pacjenta w zmianę nawyków, możliwe jest znaczne zredukowanie, a często nawet całkowite wyeliminowanie uciążliwych dolegliwości.