Łagodny rozrost prostaty (BPH) – objawy, badania, leczenie

Co to jest łagodny rozrost prostaty i kogo dotyczy?

Prostata to gruczoł należący do układu moczowo-płciowego mężczyzny, znajdujący się poniżej pęcherza. Otacza początkowy odcinek cewki moczowej, dlatego jej powiększenie prowadzi do zaburzeń oddawania moczu.

Łagodny rozrost prostaty oznacza zwiększenie liczby komórek gruczołowych i zrębu (podścieliska). Wzrost objętości gruczołu nie ma jednak charakteru nowotworowego – to proces łagodny, wynikający głównie ze zmian hormonalnych. Problem ten dotyczy 2-10% w wieku 35 lat do ponad 53-85% w wieku 85 lat, co czyni z BPH  jedno z najczęstszych schorzeń urologicznych u mężczyzn.

Wielu pacjentów obawia się, że powiększona prostata oznacza nowotwór. Jednak warto wiedzieć, że łagodny rozrost gruczołu krokowego nie jest rakiem prostaty, ale oba schorzenia mogą współistnieć, dlatego tak istotne jest by nie bagatelizować problemu: w razie wystąpienia niepokojących objawów warto skonsultować się z urologiem

Czym charakteryzuje się łagodny rozrost guzkowy prostaty?

U części pacjentów BPH ma charakter guzkowy (łagodny rozrost guzkowy prostaty), co oznacza, że w obrębie prostaty powstają skupiska powiększonych komórek, które szczególnie silnie uciskają cewkę moczową.

Efektem ucisku są:

• zwężenie światła cewki,
• utrudniony odpływ moczu,
• zaleganie moczu po mikcji,
• większe ryzyko infekcji.

Omawiając patogenezę choroby, warto wspomnieć także o roli hormonów. Wraz z wiekiem zwiększa się aktywność dihydrotestosteronu (DHT), hormonu pochodzącego z testosteronu, który pobudza komórki prostaty do rozrostu.

Jakie są czynniki ryzyka przy łagodnym rozroście prostaty?

Łagodny rozrost prostaty rozwija się stopniowo i u wielu mężczyzn jest naturalną konsekwencją starzenia się organizmu. Istnieje jednak kilka czynników, które istotnie zwiększają prawdopodobieństwo wystąpienia BPH.

Czynniki niemodyfikowalne:

• wiek – najsilniejszy czynnik ryzyka. U mężczyzn po 50 r.ż. łagodny rozrost prostaty staje się powszechny, a po 70 r.ż. dotyczy nawet 2/3 mężczyzn.
• uwarunkowania genetyczne –  jeśli mężczyźni w rodzinie pacjenta chorowali na BPH, ryzyko pojawienia się dolegliwości rośnie nawet kilkukrotnie i często ujawnia się wcześniej.

Czynniki modyfikowalne:

• otyłość,
• brak aktywności fizycznej,
• dieta bogata w tłuszcze zwierzęce,
• nadciśnienie,
• cukrzyca i zespół metaboliczny,
• przewlekły stres.

Wymienione czynniki ryzyka nie tylko wpływają na gospodarkę hormonalną i metaboliczną, co sprzyja powiększaniu się gruczołu krokowego, ale także sprzyjają nasilaniu objawów ze strony dolnych dróg moczowych.

Jak rozpoznać łagodny rozrost prostaty? Objawy LUTS

Objawy związane z łagodnym rozrostem prostaty określa się skrótem LUTS (z ang. Lower Urinary Tract Symptoms). Obejmują zarówno dolegliwości związane z napełnianiem pęcherza, jak i opróżnianiem dróg moczowych. Ich nasilenie może stopniowo rosnąć, a ignorowane utrudniają codzienne funkcjonowanie.

Wyróżnia się:

• Objawy podrażnieniowe – to grupa symptomów, które pojawiają się, gdy pęcherz zbyt często wysyła sygnał o konieczności oddania moczu. Należą do nich: częste oddawanie moczu w ciągu dnia, naglące, trudne do opanowania parcie na mocz, i konieczność wstawania w nocy w celu oddania moczu (nykturia),
• Objawy przeszkodowe – występują gdy powiększony gruczoł krokowy zaczyna uciskać cewkę moczową, pojawiają się trudności z oddaniem moczu, takie jak: słaby lub cienki strumień moczu, problemy z rozpoczęciem mikcji, oddawanie moczu przerywanym strumieniem, wyciekanie moczu po mikcji, poczucie, że pęcherz nie opróżnił się do końca.

Aby ocenić, jak bardzo symptomy wpływają na codzienne funkcjonowanie, wykorzystuje się skalę IPSS (International Prostate Symptom Score). To proste narzędzie diagnostyczne, które pozwala określić stopień nasilenia objawów i ułatwia lekarzowi dobór dalszego postępowania.

Czy łagodny rozrost prostaty boli?

Wielu pacjentów zastanawia się, czy łagodny rozrost gruczołu krokowego może być bolesny. Powiększenie prostaty zwykle wiąże się z kłopotami związanymi z oddawaniem moczu, a nie bólem. Jednak takie dolegliwości mogą się pojawić, jeśli w przebiegu BPH dojdzie do powikłań, takich jak:

• infekcja dróg moczowych – stan zapalny może powodować pieczenie, ból przy mikcji, pobolewanie w podbrzuszu czy nieprzyjemny zapach moczu,
• zatrzymanie moczu – silne, narastające bóle podbrzusza wynikające z niemożności oddania moczu,
• kamica pęcherza – ból w podbrzuszu lub okolicy cewki, często nasilający się podczas oddawania moczu.

Do sygnałów alarmowych, wskazujących na potrzebę pilnej konsultacji lekarskiej zalicza się:

• krwiomocz,
• całkowite zatrzymanie moczu,
• gorączkę z bólem okolicy podbrzusza.

Zobacz także: Czy dziwny zapach moczu to oznaka choroby?   

Diagnostyka – co mówią wytyczne dotyczące łagodnego rozrostu prostaty?

Rozpoznanie łagodnego rozrostu prostaty opiera się na połączeniu wywiadu, badania fizykalnego oraz badań laboratoryjnych i obrazowych. Wczesna diagnostyka ma kluczowe znaczenie, ponieważ pozwala ocenić stopień nasilenia objawów i dobrać odpowiednie postępowanie.

Pierwszym krokiem jest konsultacja u urologa , podczas której lekarz ocenia:

• nasilenie objawów – np. za pomocą wspomnianej już standaryzowanej Międzynarodowej Punktowej Skali Objawów Prostaty (IPSS). Skala ta pozwala pacjentowi samodzielnie określić, jak bardzo dolegliwości LUTS wpływają na codzienne funkcjonowanie.
• wielkość, konsystencję i symetrię prostaty – w badaniu per rectum.To szybkie i podstawowe badanie, które dostarcza ważnych informacji o stanie gruczołu. Choć trwa zaledwie kilkadziesiąt sekund, dostarcza lekarzowi kluczowych informacji o kondycji gruczołu krokowego, których nie zapewni żadne badanie laboratoryjne.

Aby ocenić funkcję układu moczowego i wykluczyć inne choroby, zlecane są:

• badanie moczu  – umożliwia wykrycie infekcji, krwiomoczu, czy białka. To badanie kluczowe przy diagnostyce LUTS
• oznaczenie PSA (antygen swoisty dla prostaty) – marker pomocny w różnicowaniu BPH i raka prostaty, jego poziom rośnie wraz z wiekiem oraz objętością prostaty.

Wytyczne urologiczne zalecają także wykonanie:

• USG prostaty lub USG przezbrzusznego – służą ocenie: wielkości prostaty oraz określeniu ilości moczu zalegającego po mikcji
• USG prostaty przezodbytniczego –  to dokładniejsze badanie, szczególnie pomocne przy planowaniu leczenia czy biopsji.

W niektórych przypadkach potrzebne są dodatkowe testy czynnościowe jak np.:

• uroflowmetria – która mierzy siłę strumienia moczu i pozwala sprawdzić, czy pod pęcherzem istnieje blokada, utrudniająca jego przepływ,
• ocena zalegania po mikcji – określa, ile moczu pozostaje w pęcherzu po oddaniu moczu; wysoki wynik świadczy o nasilonej przeszkodzie.

Zobacz także: Objawy i diagnostyka chorób układu moczowego    

Jak przebiega leczenie łagodnego rozrostu prostaty?

Leczenie łagodnego rozrostu prostaty dobiera się indywidualnie -  zależy ono od nasilenia dolegliwości, wielkości gruczołu oraz tego, jak bardzo objawy wpływają na codzienne funkcjonowanie. Możliwości są różne: od samej obserwacji, przez leczenie farmakologiczne, aż po metody zabiegowe.

Obserwacja i zmiana stylu życia

To podejście poleca się pacjentom z łagodnymi objawami, którzy nie wymagają jeszcze leków. Obejmuje ono m.in. redukcję masy ciału u osób z nadwagą, regularną aktywność fizyczną, ograniczenie kofeiny i alkoholu, unikanie dużych ilości płynów przed snem oraz wprowadzenie treningu pęcherza i regularnych mikcji. U wielu osób już same te działania potrafią istotnie zmniejszyć dokuczliwość objawów.

Leczenie farmakologiczne

To podstawowa forma terapii u pacjentów z umiarkowanymi lub nasilonymi dolegliwościami.

• Alfa-blokery pomagają rozluźnić mięśnie gładkie prostaty i szyi pęcherza, co poprawia przepływ moczu. Działają szybko, gdyż pierwsze efekty często pojawiają się w ciągu 2–3 dni. Nie zmniejszają samej prostaty, ale skutecznie redukują objawy ze strony dolnych dróg moczowych.
• Inhibitory 5-alfa-reduktazy zmniejszają objętość prostaty, ponieważ hamują enzym odpowiedzialny za jej powiększanie. Ich działanie rozwija się wolniej (zwykle po kilku miesiącach), ale przynosi trwałą poprawę, zwłaszcza u pacjentów z dużym gruczołem.
• Terapia skojarzona, czyli połączenie obu grup leków, jest zalecana u osób z wyraźnie powiększoną prostatą, nasilonymi objawami lub podwyższonym ryzykiem dalszego postępu choroby. Ten sposób leczenia daje najlepsze efekty długoterminowe i zmniejsza ryzyko ostrego zatrzymania moczu.

Zobacz także: Ból przy oddawaniu moczu – co może oznaczać?   

Kiedy konieczna jest operacja na łagodny rozrost prostaty?

Zabieg chirurgiczny rozważa się wtedy, gdy dotychczasowe leczenie nie przynosi poprawy albo pojawiają się powikłania wynikające z zaawansowanego przerostu prostaty. Interwencja zabiegowa ma na celu trwałe usunięcie przeszkody utrudniającej odpływ moczu.

Najważniejsze wskazania do leczenia operacyjnego obejmują:

• brak poprawy mimo prawidłowo prowadzonej farmakoterapii,
• nawracające infekcje dróg moczowych, wynikające z zalegania moczu,
• kamica pęcherza, czyli tworzenie się złogów w wyniku przewlekłego utrudnienia odpływu,
• pogorszenie funkcji nerek, spowodowane przewlekłym wzrostem ciśnienia w drogach moczowych,
• ostre lub nawracające zatrzymanie moczu, wymagające założenia cewnika.

Złotym standardem leczenia operacyjnego rozrostu prostaty jest TURP (przezcewkowa elektroresekcja prostaty). To najczęściej wykonywany, który polega na wprowadzeniu do cewki moczowej resektoskopu i wycięciu nadmiaru tkanki prostaty od środka, bez wykonywania cięcia na skórze.

Zalety TURP:

• skuteczna poprawa przepływu moczu,
• szybka ulga w objawach,
• krótki pobyt w szpitalu (zwykle 1–2 dni).

Przez pierwsze dni pacjentowi zaleca się prowadzenie oszczędnego trybu życia przez kilka dni, a sama rekonwalescencja i powrót do codziennych aktywności trwa do 2 tygodni.

Nowoczesne metody małoinwazyjne

W ostatnich latach pojawiły się nowocześniejsze metody leczenia łagodnego rozrostu prostaty, które wiążą się z mniejszym ryzykiem działań niepożądanych, szybszym powrotem do codziennej aktywności i mniejszym krwawieniem w trakcie zabiegu. Nie wszystkie są dostępne w każdym ośrodku, ale dla części pacjentów mogą być wartościową alternatywą dla klasycznej elektroresekcji

Do metod małoinwazyjnych należą:

• laseroterapia (laser holmowy, zielony laser) – umożliwia zniszczenie nadmiernej ilości tkanki prostaty, często polecana pacjentom z chorobami sercowo-naczyniowymi,
• embolizacja tętnic sterczowych – metoda radiologiczna polegająca na zamknięciu naczyń doprowadzających krew do gruczołu, co prowadzi do jego zmniejszenia,
• metoda Rezum – wykorzystuje energię pary wodnej do niszczenia przerośniętej tkanki,
• implanty UroLift – specjalne klamry mechanicznie odciągające płaty prostaty, aby poszerzyć światło cewki moczowej.

Zobacz także: Zapalenie pęcherza – jak sobie radzić?

Możliwe powikłania nieleczonego BPH

Choć BPH rozwija się stopniowo, ignorowanie objawów może prowadzić do poważnych konsekwencji jak np.:

• zaleganie moczu w pęcherzu – może powodować infekcje, kamicę, a w skrajnych przypadkach trwałe uszkodzenie pęcherza,
• ostre zatrzymanie moczu – nagła niemożność oddania moczu, wymagająca natychmiastowego cewnikowania,
• przewlekłe niewydolne opróżnianie pęcherza – z czasem może prowadzić do pogorszenia funkcji nerek, wodonercza i przewlekłej niewydolności nerek,
• kamica pęcherza – powstaje w wyniku przewlekłego zalegania moczu,
• nawracające infekcje dróg moczowych – wynikające z zaburzonego przepływu i zalegania,
• krwiomocz – powodowany kruchością naczyń w przerośniętej prostacie.

Wczesne rozpoznanie i właściwe leczenie BPH pozwala uniknąć tych powikłań i znacząco poprawia jakość życia.

Łagodny rozrost prostaty to częsta, postępująca dolegliwość pojawiająca się u wielu mężczyzn po 50 r.ż., związana głównie ze zmianami hormonalnymi. Objawia się narastającymi trudnościami w oddawaniu moczu: częstym parciem, nocnym wstawaniem, słabszym strumieniem czy uczuciem nie w pełni opróżnionego pęcherza. Rozpoznanie opiera się na rozmowie z pacjentem, badaniu per rectum oraz podstawowych badaniach, takich jak PSA, analiza moczu i USG, co pozwala wykluczyć inne choroby prostaty.

Leczenie dobiera się indywidualnie: czasem wystarczy obserwacja i drobne zmiany stylu życia, czasem włącza się leki łagodzące dolegliwości, a u części panów rozważa się zabiegi. Wczesna wizyta u urologa naprawdę ma znaczenie: pomaga trzymać objawy w ryzach i zachować codzienny komfort.