Skąpomocz – czym jest i jak go rozpoznać? Przyczyny, objawy, diagnostyka

Co to jest skąpomocz? Jakie daje objawy?

Skąpomocz (nazywany oligurią) to stan, w którym organizm wydala znacznie mniejszą ilość moczu w ciągu doby niż wymaga tego fizjologiczne zapotrzebowanie.

Skąpomocz stanowi sygnał, że równowaga płynów w organizmie została zachwiana, proces filtracji w nerkach uległ upośledzeniu lub jest utrudniony odpływ moczu z dróg moczowych.

Można podejrzewać skąpomocz, jeśli obserwuje się m.in.:

• wyraźnie zmniejszoną ilość oddawanego moczu (dorosły oddaje mniej niż ok. 400–500 ml moczu na dobę),
• mocz może być ciemny i silnie zagęszczony, zwłaszcza przy odwodnieniu,
• mogą się pojawić objawy towarzyszące, takie jak pragnienie i suchość w ustach albo obrzęki, szybki przyrost masy ciała i duszność,
• mogą wystąpić objawy ogólne sugerujące pogorszenie funkcji nerek: osłabienie, nudności, splątanie, ból w okolicy lędźwiowej lub podbrzusza.

Zobacz także: Przezroczysty mocz – o czym świadczy?

Ile moczu dziennie powinno się oddawać?

Fizjologicznie dobowa ilość wydalanego moczu u dorosłego człowieka powinna mieścić się w zakresie ok. 800–2000 ml. Nie sposób jednoznacznie określić objętości produkowanego moczu, gdyż jest to uzależnione od wielu czynników, w tym m.in. ilości spożytych płynów, stanu zdrowia, aktywności fizycznej czy temperatury otoczenia. Mocz oddaje się kilka razy w ciągu doby – zazwyczaj 6–8 razy.

Zdrowy człowiek odczuwa potrzebę wyjścia do toalety średnio co 3–4 godziny. Stanem przeciwnym do skąpomoczu jest wielomocz (poliuria), o którym mówi się, gdy całkowita dobowa objętość wydalonego moczu wynosi więcej niż 2500 ml. Częstomocz natomiast oznacza częste oddawanie niewielkich ilości moczu, zwykle bez zwiększenia jego całkowitej objętości dobowej.

Skąpomocz u dzieci

U najmłodszych pacjentów ilość wydalanego moczu jest ściśle powiązana z masą ciała i stopniem dojrzałości nerek. U niemowląt o skąpomoczu mówimy, gdy objętość oddawanego moczu spada poniżej ok. 1 ml na każdy kilogram masy ciała w ciągu godziny. Natomiast u starszych dzieci granica ta przesuwa się w stronę ok. 0,5 ml/kg/h.

Skąpomocz u kobiet w ciąży

W przypadku kobiet ciężarnych skąpomocz jest objawem wymagającym pilnej oceny lekarskiej, szczególnie jeśli pojawia się po 20. tygodniu ciąży. Najgroźniejszą przyczyną jest stan przedrzucawkowy, w którym dochodzi do uogólnionego skurczu naczyń krwionośnych i upośledzenia przepływu krwi przez nerki. Może to prowadzić do zmniejszenia diurezy.

Zobacz film: Tomografia komputerowa klatki piersiowej – przygotowanie do badania i jego przebieg

Jakie mogą być przyczyny skąpomoczu?

Istnieje wiele potencjalnych przyczyn skąpomoczu. Biorąc pod uwagę umiejscowienie zaburzenia, wyróżnia się:

• oligurię przednerkową;
• oligurię nerkową;
• oligurię zanerkową (pozanerkową).

Jednymi z częstszych przednerkowych przyczyn powstania skąpomoczu są: odwodnienie, nadmierna utrata płynów wskutek nadmiernej potliwości, uporczywych wymiotów lub biegunki. Do tej grupy należą także stany prowadzące do zmniejszenia przepływu krwi przez nerki, w tym zwężenie tętnic nerkowych (np. w przebiegu miażdżycy), zakrzepica, zatorowość czy tętniaki.

Przednerkowymi przyczynami skąpomoczu okazać się mogą również choroby serca (zwłaszcza niewydolność serca), sepsa lub znaczna utrata krwi.

Druga kategoria przyczyn skąpomoczu dotyczy bezpośrednio miąższu nerek (przyczyny nerkowe). Oliguria może być konsekwencją ostrego uszkodzenia nerek, zapalenia kłębuszków nerkowych, ostrego odmiedniczkowego zapalenia nerek bądź zaostrzenia przewlekłej choroby nerek.

Zmniejszenie diurezy może towarzyszyć chorobom układowym zajmującym nerki (np. toczeń), sarkoidozie, odrzucaniu przeszczepionej nerki czy zespołowi hemolityczno-mocznicowemu.

Ostatnia grupa przyczyn skąpomoczu, czyli przyczyny zanerkowe (pozanerkowe), obejmuje stany prowadzące do utrudnienia odpływu moczu z dróg moczowych, takie jak m.in.: guzy uciskające drogi moczowe, kamica moczowodowa, zwężenia cewki moczowej, choroby pasożytnicze (np. schistosomatoza) czy pęcherz neurogenny (zaburzenia opróżniania pęcherza spowodowane przez chorobę lub uszkodzenia układu nerwowego).

Pozanerkowe przyczyny skąpomoczu mogą być też związane z płcią – u mężczyzn jest to np. łagodny przerost gruczołu krokowego lub rak prostaty, a u kobiet zmiany powodujące ucisk dróg moczowych, np. zrosty pooperacyjne, rak szyjki macicy, duże mięśniaki macicy.

Zobacz także: Krwiomocz – czym jest? Kiedy zgłosić się do lekarza?

W jaki sposób diagnozuje się skąpomocz? Jakie badania mogą zostać zlecone?

Rozpoznanie skąpomoczu polega najpierw na obiektywnym potwierdzeniu zmniejszonej diurezy, a następnie na ustaleniu jego przyczyny (przednerkowej, nerkowej lub zanerkowej). Kroki diagnostyczne obejmują:

• wywiad lekarski,
• badanie przedmiotowe,
• laboratoryjne badania z krwi – tu np. morfologia krwi, mocznik, kreatynina, wskaźnik przesączania kłębuszkowego (GFR), elektrolity, ew. parametry zapalne,
• badanie ogólne moczu – ocena fizykochemiczna moczu i badanie mikroskopowe osadu odwirowanego moczu,
• badanie obrazowe układu moczowego – przeważnie jest to badanie USG.

Jeśli lekarz uzna to za stosowne, zleci dodatkowe badania, takie jak:

• tomografia komputerowa (TK) jamy brzusznej– badanie obrazowe wykonywane przy użyciu promieniowania rentgenowskiego, które pozwala bardzo dokładnie ocenić narządy jamy brzusznej, w tym nerki i drogi moczowe. W diagnostyce skąpomoczu może pomóc wykryć m.in. przeszkodę w odpływie moczu (np. kamień, guz) albo jest pomocne, gdy wynik badania ultrasonograficznego jest niejednoznaczny. Pozwala uwidocznić wodonercze, nieprawidłowości budowy nerek, zmiany zapalne lub urazowe,
• rezonans magnetyczny nerek – badanie ukierunkowane na ocenę tętnic i żył nerkowych. Umożliwia wykrycie zwężeń tętnic nerkowych, zakrzepicy, zatorów, tętniaków lub innych nieprawidłowości przepływu, które mogą upośledzać ukrwienie nerek i wtórnie wpływać na spadek ilości wydalanego moczu. Badania te wykonuje się w wybranych przypadkach, gdy istnieje podejrzenie przyczyny naczyniowej.

Sprawdź, jak przebiega pobranie krwi.

Na czym polega leczenie skąpomoczu? Do jakiego lekarza należy się udać?

Leczenie skąpomoczu polega przede wszystkim na terapii schorzenia, które doprowadziło do zbyt rzadkiego oddawania moczu. Sposób leczenia skąpomoczu jest zatem uzależniony od przyczyny i dostosowywany do indywidualnego pacjenta. Kluczowe znaczenie ma monitorowanie bilansu płynów i wyrównanie zaburzeń gospodarki wodno-elektrolitowej.

Jeśli skąpomocz jest nagły lub narastający, najlepiej zgłosić się na SOR lub po pilną pomoc. W trybie planowym (przy stabilnym stanie) warto udać się do lekarza rodzinnego bądź internisty. Specjalista – w zależności od obrazu klinicznego i wyników badań – może skierować do nefrologa (gdy istnieje podejrzenie choroby nerek) lub do urologa (gdy pojawia się podejrzenie występowania przeszkody w odpływie moczu).

Zobacz także: Zakażenie układu moczowego – objawy, leczenie

Skąpomocz – jakie są potencjalne powikłania w przypadku braku leczenia?

Powikłania skąpomoczu wynikają najczęściej z towarzyszącego upośledzenia funkcji wydalniczej nerek, czyli zmniejszenia filtracji kłębuszkowej i zatrzymania w organizmie produktów przemiany materii. W przebiegu ostrego uszkodzenia nerek skąpomocz może być jednym z objawów i towarzyszyć rozwojowi ostrej niewydolności nerek.

Taki stan, zwłaszcza gdy towarzyszy istotnemu upośledzeniu funkcji nerek, prowadzi do uogólnionych zaburzeń homeostazy, potencjalnie zagrażających życiu.

Do najpoważniejszych powikłań należą zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej i kwasowo-zasadowej, zwłaszcza hiperkaliemia zwiększająca ryzyko groźnych zaburzeń rytmu serca oraz kwasica metaboliczna.

Mogą wystąpić również powikłania neurologiczne związane z narastającą mocznicą i zaburzeniami metabolicznymi, takie jak zaburzenia koncentracji, splątanie, wzmożone odruchy (hiperrefleksja), drgawki, a w ciężkich przypadkach śpiączka.

Ze strony układu pokarmowego obserwuje się m.in. nudności, wymioty, zapalenie błony śluzowej żołądka i zwiększoną skłonność do krwawień z przewodu pokarmowego.

Powikłania sercowo-naczyniowe obejmują arytmie, rozwój lub zaostrzenie zastoinowej niewydolności serca i nadciśnienie tętnicze. W następstwie zaburzeń metabolicznych, w szczególności kwasicy, może wystąpić oddech kompensacyjny związany z próbą wyrównania zaburzeń kwasowo-zasadowych.

Skąpomocz – kiedy zgłosić się do lekarza?

Do lekarza należy zgłosić się, gdy zmniejszona ilość moczu utrzymuje się dłużej niż 24 godziny mimo prawidłowego nawodnienia lub gdy dochodzi do całkowitego zatrzymania oddawania moczu (bezmoczu). Pilnej konsultacji wymaga także sytuacja, w której skąpomocz pojawia się nagle i jest wyraźnie nasilony.

Nie należy zwlekać z wizytą, jeśli problem dotyczy niemowlęcia, małego dziecka, osoby starszej lub kobiety w ciąży. W tych grupach nawet krótkotrwałe zaburzenia diurezy mogą szybko doprowadzić do pogorszenia stanu ogólnego i zaburzeń gospodarki wodno-elektrolitowej.

Natychmiastowej pomocy medycznej wymaga bezmocz lub wyraźnie nasilony skąpomocz, wyraźne pogorszenie samopoczucia, zaburzenia świadomości, duszność, silny ból w okolicy lędźwiowej lub nagły wzrost ciśnienia tętniczego. W takich przypadkach należy niezwłocznie zgłosić się do szpitala.

Każde utrzymujące się zmniejszenie ilości wydalanego moczu jest sygnałem ostrzegawczym ze strony organizmu i nie powinno być bagatelizowane.

Treść została przygotowana zgodnie z zasadami Evidence-Based Medicine – medycyny opartej na faktach i wiarygodnych źródłach.