Energetyki – czy są szkodliwe dla organizmu?

Szkodliwość energetyków – prawda czy mit?

Szkodliwość energetyków, które są spożywane regularnie lub w nadmiernych ilościach, nie jest mitem. W takiej formie mogą one bowiem niekorzystnie wpływać na organizm. Dlaczego tak się dzieje? Warto przyjrzeć się niektórym składnikom napojów energetycznych.

Co jest potencjalnie szkodliwe w energetykach? Lista składników

Trzeba podkreślić, że wymienione składniki są naturalnie obecne w diecie i bywają stosowane w suplementach diety w kontrolowanych dawkach (żeń-szeń, tauryna). Na czym więc polega ich potencjalnie szkodliwe działanie?

Może być ono efektem:

1. Łączenia stymulantów (np. kofeina + guarana + żeń-szeń) – dla większego pobudzenia.
2. Nadmiernej kumulacji dawek (głównie kofeiny i cukru) w krótkim czasie – zwłaszcza gdy napoje spożywane są regularnie lub w dużych ilościach.
3. Kontekstu spożycia – gdy po energetyki sięgają osoby niepełnoletnie, wrażliwe lub cierpiące na choroby serca.

Kofeina

Kofeina to dominujący stymulant w napojach energetycznych. Pobudza układ nerwowy i zwiększa czujność.

Należy tutaj podkreślić, że problem stanowi łatwość, z jaką można przyjąć dużą dawkę kofeiny w krótkim czasie. Dla zdrowych osób dorosłych górny dopuszczalny limit jej spożycia wynosi 400 mg na dobę. Pijąc napoje energetyczne, nietrudno zbliżyć się do tej wartości szybciej, niż się wydaje – zwłaszcza gdy równolegle sięga się po kawę, herbatę czy napoje typu cola.

Wiele energetyków jest sprzedawanych w dużych puszkach, które często traktowane są jak „jedna porcja” i wypijane w całości, mimo że odpowiadają kilku mniejszym porcjom kofeiny. Do tego energetyki spożywa się zazwyczaj szybko – w drodze, w pracy czy podczas nauki. Przez to w krótkim czasie do organizmu trafia duża dawka kofeiny, a objawy pobudzenia układu nerwowego i krążenia mogą pojawić się gwałtownie.

Łatwo też o efekt kumulacji. Jedna puszka rano, kolejna po południu, czasem dodatkowy „shot”, a sumaryczna ilość kofeiny rośnie bez wyraźnego poczucia, że to już kolejna jej porcja. Wreszcie, energetyki często wybierane są w sytuacjach, gdy organizm jest już obciążony stresem, niewyspaniem lub wysiłkiem, co może sprawiać, że pobudzenie jest silniej odczuwalne i gorzej tolerowane.

Jak już wspomniano, kofeina w energetykach rzadko występuje sama. Producenci często wzmacniają jej obecność guaraną czy tauryną. Te dodatki działają synergistycznie, czyli potęgują działanie kofeiny, która spożywana w wysokich dawkach i w nadmiarze może negatywnie wpływać na układ nerwowy i krążenie.

Cukier

Cukier dostarcza szybko przyswajalnej energii i poprawia smak energetyka. Napoje energetyczne zawierają duże dawki tego słodkiego związku – nawet 10–12 g na 100 ml. Jedna porcja napoju (średnio 250 ml) może więc dostarczyć aż 20–30 g cukru, co stanowi 5–6 łyżeczek.

Rekomendacje wskazują, aby ograniczać cukry dodane do mniej niż 10% całkowitej dziennej energii. Przy standardowej diecie wynoszącej 2000 kcal dziennie odpowiada to mniej więcej 25 g cukru dziennie (około 6 łyżeczek), choć niektóre źródła podają wyższe dopuszczalne wartości (10–12 łyżeczek).

Regularne i nadmierne spożycie cukru może prowadzić do zaburzeń w gospodarce energetycznej oraz tłuszczowej organizmu. Skutkuje to zwiększonym ryzykiem rozwoju chorób przewlekłych o charakterze metabolicznym, otyłością i uszkodzeniami zębów.

Tauryna

Tauryna jest aminokwasem naturalnie występującym w organizmie. W napojach energetycznych dodaje się ją w celu wzmocnienia działania kofeiny. Może to nasilać pobudzenie, a także wpływać na tętno i ciśnienie krwi.

Guarana

Składnik roślinny, który dostarcza dodatkowej kofeiny (i związków pokrewnych, np. teobrominy oraz teofiliny). Może zwiększać ryzyko objawów, takich jak: bezsenność, kołatanie serca, niepokój, drżenia.

Żeń-szeń (Panax ginseng)

Roślina adaptogenna. Stosowana w energetykach ma wspierać witalność i koncentrację. U części osób żeń-szeń może powodować bezsenność, rozdrażnienie (lub pobudzenie), bóle głowy oraz dolegliwości żołądkowo-jelitowe. Mogą także wystąpić objawy reakcji alergicznej (np. świąd lub wysypka).

Żeń-szeń może też wchodzić w interakcje z niektórymi lekami (np. przeciwkrzepliwymi, przeciwpłytkowymi czy przeciwcukrzycowymi).

Zobacz także: Zasady zdrowego odżywiania – podstawowe zasady

Działanie energetyków na organizm – jakie są potencjalne skutki uboczne?

Regularne spożywanie napojów energetycznych może wiązać się z działaniami niepożądanymi ze strony ważnych układów organizmu, takich jak:

• układ sercowo-naczyniowy,
• układ nerwowy,
• układ pokarmowy.

Przyspieszenie pracy serca i wzrost ciśnienia

Niepokojące działanie napojów energetycznych dotyczy serca i naczyń krwionośnych. Wysokie dawki kofeiny pobudzają układ współczulny i nasilają wyrzut adrenaliny. Taki wpływ przekłada się na przyspieszenie pracy serca oraz wzrost ciśnienia tętniczego.

Po wypiciu energetyka tętno rośnie. Ciśnienie może utrzymywać się powyżej normy przez 1–3 godziny (w zależności od dawki i indywidualnej wrażliwości organizmu). Regularne sięganie po takie napoje sprzyja rozwojowi nadciśnienia, które zwiększa ryzyko uszkodzeń naczyń i narządów.

Szczególną ostrożność powinny zachować osoby z predyspozycjami genetycznymi, wadami wrodzonymi serca, chorobami układu krążenia lub wcześniejszymi zaburzeniami rytmu. U nich energetyki mogą zwiększać ryzyko wystąpienia arytmii.

Ryzyko rośnie, gdy energetyki są łączone z alkoholem lub stosowane jako „dopalacz” przed intensywnym wysiłkiem fizycznym, bo dodatkowo zwiększają obciążenie układu sercowo-naczyniowego.

Zaburzenia żołądkowo-jelitowe

Układ pokarmowy również odczuwa skutki działania napojów energetycznych. Wkrótce po spożyciu może wystąpić zgaga i podrażnienie żołądka. Kofeina bowiem stymuluje wydzielanie kwasu żołądkowego. Dodatkowo kwaśny odczyn wielu energetyków może drażnić błonę śluzową przełyku i żołądka.

Częste picie takich napojów przyczynia się do rozwoju refluksu żołądkowo-przełykowego, a w dłuższej perspektywie – nadżerkom w ścianie żołądka.

Duża dawka cukru spożyta wraz z napojami energetycznymi może wywoływać biegunkę osmotyczną poprzez mechanizm polegający na osmotycznym przyciąganiu wody do światła jelita przez nadmiar niestrawionych cukrów. Takie działanie zwiększa objętość i wodnistość stolca. Jednocześnie fermentacja tych cukrów przez bakterie jelitowe wytwarza gazy, prowadząc do wzdęć.

Regularne spożywanie energetyków często kończy się bólem brzucha i innymi nieprzyjemnymi dolegliwościami ze strony przewodu pokarmowego.

Wzrost poziomu glukozy we krwi

Duże dawki cukrów prostych w napojach energetycznych wywołują gwałtowny wzrost poziomu glukozy we krwi, na który trzustka reaguje silnym wyrzutem insuliny. Ta intensywna odpowiedź może zbyt szybko i agresywnie obniżyć poziom cukru, prowadząc do hipoglikemii reaktywnej (objawiającej się gwałtownym osłabieniem i spadkiem energii).

Regularne spożywanie tak słodzonych napojów zaburza więc homeostazę glukozy i przyczynia się do rozwoju insulinooporności i cukrzycy typu 2.

Pobudzenie układu nerwowego

Nadmierne i regularne spożywanie energetyków może odbijać się także na zdrowiu psychicznym. Wysoka dawka kofeiny wywołuje pobudzenie układu nerwowego, co u niektórych osób powoduje nadmierną nerwowość i rozdrażnienie. Pojawić się mogą trudności z odprężeniem, a nawet objawy przypominające atak paniki.

U osób z zaburzeniami lękowymi spożywanie energetyków może zaostrzyć objawy. Częste są też wahania nastroju: po początkowym pobudzeniu następuje spadek energii i przygnębienie.

Zdarza się, że brak codziennej porcji energetyka skutkuje objawami odstawienia – bólem głowy, zmęczeniem, obniżonym nastrojem i drażliwością.

Zajrzyj do artykułu: Mindfulness i medytacja – narzędzia terapii. Co warto o nich wiedzieć?

Zaburzenia snu

Silne działanie pobudzające napojów energetycznych pogarsza jakość snu. Ich nadmierne spożycie może opóźnić odczuwanie senności, co przekłada się na trudności z zaśnięciem o zwykłej porze. Picie energetyków często skutkuje bezsennością lub znacznym skróceniem nocnego odpoczynku. Nawet gdy uda się zasnąć, sen bywa płytszy i mniej regenerujący, bo organizm pozostaje w stanie pobudzenia.

W rezultacie następnego dnia pojawia się zmęczenie, które wiele osób próbuje zwalczyć kolejną puszką energetyka – tak powstaje błędne koło.

Niedobór snu przekłada się na problemy z koncentracją, gorsze wyniki w nauce, huśtawki nastroju i ogólne przemęczenie organizmu.

Czy energetyki „zero” są szkodliwe?

Energetyki „zero” nie są obojętne dla organizmu. Zawarte w nich słodziki mogą wywoływać wzdęcia, gazy i dyskomfort trawienny. Jeśli w składzie występują poliole (np. sorbitol, mannitol, erytrytol, maltitol), to przy większych ilościach nasilają fermentację niestrawionych węglowodanów w jelitach i działają przeczyszczająco.

Sztuczne słodziki mogą także zaburzać odczuwanie sytości i apetyt. Ich regularne spożywanie może wpływać na rozwój zespołu metabolicznego.

Napoje energetyczne a dzieci i młodzież

Dzieci i nastolatki są szczególnie narażone na szkodliwe działanie napojów energetycznych. Młody, rozwijający się organizm jest znacznie bardziej wrażliwy na kofeinę. Z czego to wynika? Dawka tego stymulanta zawarta w puszce energetyka stanowi dla dziecka dużo większe obciążenie niż dla dorosłego. Serce i układ nerwowy młodego człowieka silniej reagują na kofeinę, co zwiększa ryzyko zaburzeń rytmu, rozwoju nadciśnienia czy problemów ze snem.

Z kolei duże ilości cukru przyczyniają się do rozwoju próchnicy i otyłości. W młodym wieku łatwiej też o uzależnienie – nastolatek przyzwyczajony do sztucznego pobudzania się kofeiną zaczyna odczuwać ciągłe zmęczenie bez kolejnej dawki, co świadczy o narastającej zależności od tych napojów.

Niebezpieczne bywa również zastępowanie wody energetykiem podczas sportu. Może to prowadzić do odwodnienia i dodatkowo przeciąża serce. Młody organizm ma duże zasoby naturalnej energii, a jej zwiększenie lepiej osiągnąć poprzez zdrowy sen, aktywność fizyczną i zbilansowaną dietę.

Treść została przygotowana zgodnie z zasadami Evidence-Based Medicine – medycyny opartej na faktach i wiarygodnych źródłach.