Zanikowe zapalenie pochwy (atrofia) po menopauzie – jak sobie radzić?

Co to jest zanikowe zapalenie pochwy i kogo dotyczy?

Zanikowe zapalenie pochwy (atrofia pochwy) to medyczny termin określający ścieńczenie, wysuszenie i podatność na podrażnienia błony śluzowej pochwy. Opisywany stan wynika głównie z niedoboru estrogenów i objawia się miejscowym stanem zapalnym oraz pogorszeniem jakości życia intymnego kobiety.

Choć zanikowe zapalenie pochwy najczęściej łączy się z menopauzą, nie jest to dolegliwość zarezerwowana wyłącznie dla tego etapu życia. Zmiany zanikowe mogą pojawiać się także w innych sytuacjach. Narażone są także:

• kobiety w trakcie lub po leczeniu onkologicznym (chemioterapia, radioterapia miednicy),
• pacjentki po operacjach ginekologicznych, zwłaszcza po usunięciu jajników,
• kobiety w okresie laktacji, gdy fizjologicznie spada poziom estrogenów.

Obecnie coraz częściej mówi się nie tylko o samej atrofii pochwy, ale o szerszym zespole dolegliwości obejmującym również układ moczowy. Z tego względu wprowadza się pojęcie Zespołu Urogenitalnego Menopauzy (GSM). Łączy on objawy zanikowe pochwy z:

• nawracającymi infekcjami dróg moczowych,
• nietrzymaniem moczu,
• pieczeniem i dyskomfortem przy oddawaniu moczu,
• suchością i bólem pochwy.

GSM jest więc określeniem całościowego wpływu niedoboru estrogenów na dolny odcinek układu moczowo-płciowego kobiety.

Ujęcie problemu w takiej formie pomaga lepiej zrozumieć wzajemne powiązania między dolegliwościami intymnymi a urologicznymi oraz ułatwia dobór skutecznego leczenia.

Zobacz także: Obniżenie narządów rodnych – przyczyny, objawy i metody leczenia

Jakie są przyczyny atrofii pochwy po menopauzie?

Atrofia pochwy to bezpośredni skutek niedoboru estrogenów: hormonów płciowych odpowiedzialnych za prawidłowe funkcjonowanie i strukturę tkanek intymnych. Choć menopauza jest najczęstszą przyczyną tych zmian, to niejedyną. Jak już zostało wspomniane, procesy zanikowe mogą pojawić się także u młodszych kobiet w wyniku leczenia onkologicznego czy zabiegów chirurgicznych.

To istotne, ponieważ estrogeny odgrywają rolę w utrzymaniu:

• elastyczności i napięcia ścian pochwy,
• odpowiedniego ukrwienia błony śluzowej,
• produkcji wydzieliny pochwowej, która chroni przed otarciami i infekcjami.

Wysokie stężenie estrogenów sprzyja również gromadzeniu się glikogenu w komórkach nabłonka pochwy. To właśnie on stanowi pożywkę dla pałeczek kwasu mlekowego – bakterii, które budują naturalną barierę ochronną miejsc intymnych. Pałeczki przekształcają glikogen w kwas mlekowy, dzięki czemu pH pochwy utrzymuje się na kwaśnym poziomie (3,5-4,5), niekorzystnym dla rozwoju patogenów.

Po menopauzie spadek poziomu estrogenów prowadzi do:

• ścieńczenia i odwodnienia nabłonka pochwy,
• zaniku mikroflory ochronnej,
• wzrostu pH do wartości zasadowych (>5,0), co sprzyja zakażeniom.

Zmiany te nie tylko powodują suchość i pieczenie, ale też zwiększają ryzyko mikrourazów, stanów zapalnych i infekcji dróg moczowo-płciowych.

Zobacz także: Infekcje intymne u kobiet – jakie są objawy i jak można je leczyć?

Czy tylko menopauza wywołuje zanikowe zapalenie pochwy?

Choć menopauza jest najczęstszą przyczyną zaniku nabłonka pochwy, niedobór estrogenów może pojawić się również w innych sytuacjach. Mowa m.in. o: kobietach po chirurgicznym usunięciu jajników, pacjentkach leczonych chemioterapią lub radioterapią w obrębie miednicy, osobach stosujących leki antyestrogenowe (np. tamoksyfen) czy młodych mamach w okresie laktacji (podczas którego wysoka prolaktyna hamuje pracę jajników). Ponadto zanikowe zmiany mogą rozwinąć się także w przebiegu przedwczesnego wygasania funkcji jajników.

Na tempo i nasilenie objawów wpływa również styl życia. Palenie papierosów przyspiesza metabolizm estrogenów i pogarsza ukrwienie tkanek, a brak aktywności seksualnej zmniejsza przepływ krwi przez okolice miednicy, co dodatkowo sprzyja suchości i ścieńczeniu nabłonka.

Warto podkreślić, że w przeciwieństwie do uderzeń gorąca czy wahań nastroju, atrofia pochwy nie mija z czasem. Nieleczona ma charakter postępujący, a dolegliwości zwykle narastają wraz z upływem lat, dlatego tak ważne jest, by nie odkładać konsultacji i wdrożyć odpowiednią terapię jak najwcześniej.

Zobacz także: Wypadanie pochwy – przyczyny, objawy, leczenie

Jakie są objawy zanikowego zapalenia pochwy?

Atrofia pochwy to nie tylko „suchość”, to zespół uciążliwych objawów, które wpływają na codzienne funkcjonowanie i komfort życia kobiety. Zmiany dotyczą nie tylko samej pochwy, ale także sromu i układu moczowego.

Zobacz także: Przewlekłe zapalenie sromu

Jak rozpoznać suchość pochwy, pieczenie i podrażnienia?

Pierwsze sygnały zanikowego zapalenia pochwy to:

• uczucie suchości i braku naturalnego nawilżenia,
• pieczenie, swędzenie i podrażnienie sromu oraz wejścia do pochwy,
• subiektywne wrażenie „piasku w pochwie” czy napięcia śluzówki.

W wyniku ścieńczenia nabłonka i mikrourazów może pojawić się także:

• niewielka ilość upławów, często o żółtawym zabarwieniu lub z domieszką krwi,
• dyskomfort przy siedzeniu, chodzeniu lub noszeniu ciasnej bielizny.

Co istotne, objawy te bywają błędnie interpretowane jako infekcja grzybicza lub bakteryjna. To prowadzi do nieskutecznego samoleczenia, które nie tylko nie przynosi ulgi, ale może dodatkowo podrażniać już uwrażliwioną błonę śluzową pochwy.

Czy atrofia wpływa na współżycie i wywołuje dyspareunię?

Tak, to jeden z najczęstszych powodów, dla których kobiety zaczynają unikać bliskości intymnej. Brak nawilżenia i elastyczności tkanek prowadzi do: bólu podczas stosunku, uczucia pieczenia lub kłucia po zbliżeniu, czy plamień kontaktowych, wynikających z mikrouszkodzeń cienkiej śluzówki.

Z czasem może pojawić się lęk przed współżyciem, który powoduje unikanie aktywności seksualnej. To z kolei zmniejsza ukrwienie i elastyczność pochwy, pogłębiając objawy atrofii. Powstaje w ten sposób tzw. błędne koło, które wpływa nie tylko na zdrowie fizyczne, ale również na psychikę i relacje partnerskie.

Zobacz także: Wulwodynia – przewlekły ból sromu. Przyczyny, diagnostyka i leczenie

Jakie objawy ze strony układu moczowego towarzyszą atrofii?

Pochwa i cewka moczowa wywodzą się z tej samej struktury embrionalnej i są równie zależne od działania estrogenów. Niedobór tych hormonów wpływa także na układ moczowy, prowadząc do objawów takich jak:

• częstomocz (konieczność oddawania moczu nawet co godzinę),
• parcia naglące, czyli nagła potrzeba oddania moczu bez możliwości opanowania,
• nawracające infekcje pęcherza i uczucie pieczenia przy mikcji,
• wysiłkowe nietrzymanie moczu, np. przy kichaniu lub śmiechu.

Co ważne, odpowiednie leczenie atrofii pochwy, zwłaszcza miejscową terapią estrogenową, często łagodzi również objawy ze strony pęcherza i cewki moczowej.

W jaki sposób diagnozuje się atrofię urogenitalną?

Rozpoznanie zanikowego zapalenia pochwy zaczyna się od rozmowy z pacjentką i dokładnego badania ginekologicznego. Objawy takie jak suchość, pieczenie czy ból przy współżyciu są ważnym sygnałem, ale wymagają potwierdzenia oceną śluzówki.

Podczas badania lekarz zwykle zwraca uwagę na trzy elementy:

• bladość i ścieńczenie nabłonka,
• wygładzenie fałdów pochwowych, które u zdrowych kobiet są wyraźnie zaznaczone,
• skąpą lub żółtawą wydzielinę, a czasem jej całkowity brak.

Często wykonywany jest też pomiar pH pochwy – przy atrofii jego wartość zwykle przekracza 5,0, co sprzyja kolonizacji drobnoustrojów.

Ponieważ wiele innych chorób może dawać podobne objawy, lekarz może zlecić dodatkowe badania w celu wykluczenia:

• infekcji grzybiczych lub bakteryjnych (np. Gardnerella vaginalis), poprzez posiew lub badanie mikroskopowe,
• liszaja twardzinowego lub liszaja płaskiego, które dają podobny obraz kliniczny (może być konieczna biopsja),
• zmian przednowotworowych lub nowotworowych (przez pobranie cytologii lub wykonanie USG ginekologicznego).

Jak leczyć zanikowe zapalenie pochwy metodami farmakologicznymi?

Miejscowa estrogenoterapia pozostaje najskuteczniejszą i najlepiej przebadaną metodą leczenia atrofii pochwy. Stosuje się ją w formie:

• globulek, kremów i tabletek dopochwowych z estriolem lub estradiolem,
• pierścieni dopochwowych, które stopniowo uwalniają hormon przez kilka tygodni.

Działają dokładnie tam, gdzie trzeba:

• odbudowują ścieńczały nabłonek,
• przywracają kwaśne pH,
• poprawiają elastyczność i ukrwienie tkanek.

Ponieważ lek działa miejscowo, tylko niewielka jego część trafia do krwiobiegu – dzięki temu ryzyko działań ogólnoustrojowych jest bardzo małe. To ważna informacja zwłaszcza dla kobiet, które obawiają się terapii hormonalnej podawanej ogólnie.

Efekty terapii zwykle pojawiają się w ciągu kilku tygodni: suchość ustępuje, współżycie staje się mniej bolesne, a objawy urologiczne łagodnieją. Leczenie można kontynuować długoterminowo, jeśli nie ma przeciwwskazań.

Czy systemowa hormonalna terapia zastępcza (HTZ) jest konieczna?

Nie każda kobieta z objawami atrofii pochwy wymaga ogólnoustrojowej terapii hormonalnej. Sięga się po nią dopiero wtedy, gdy obok suchości, pieczenia czy dyskomfortu pojawiają się także typowe objawy menopauzy – uderzenia gorąca, nocne poty, zaburzenia snu czy wahania nastroju. HTZ podaje się doustnie lub przez skórę (np. w formie plastrów), a u kobiet po histerektomii możliwe jest stosowanie samego estrogenu. To terapia, którą zawsze dobiera lekarz, szczególnie ostrożnie u pacjentek z przebytymi nowotworami hormonozależnymi, zakrzepicą, chorobami wątroby czy zaburzeniami lipidów. Warto pamiętać, że u wielu kobiet wystarczająco skuteczna okazuje się wyłącznie terapia miejscowa.

Jakie są domowe sposoby i metody niehormonalne na suchość pochwy?

Nie każda kobieta może lub chce stosować leczenie hormonalne. W takich przypadkach z pomocą przychodzą preparaty dostępne bez recepty, odpowiednia pielęgnacja, a także modyfikacje stylu życia i diety. Warto wiedzieć, że choć metody niehormonalne nie zawsze zastąpią estrogenoterapię, to mogą skutecznie łagodzić objawy atrofii, poprawiać komfort życia i wspierać działanie innych terapii.

Kiedy stosować globulki dopochwowe z kwasem hialuronowym?

Preparaty z kwasem hialuronowym to bezpieczna opcja dla kobiet, które nie mogą lub nie chcą stosować hormonów. Świetnie sprawdzają się też na początek terapii – gdy celem jest przede wszystkim poprawa nawilżenia i regeneracji śluzówki.

Kwas hialuronowy dobrze wiąże wodę, dzięki czemu nawilża, uelastycznia i wspiera gojenie podrażnionej tkanki. Często łączy się go z kwasem mlekowym (dla utrzymania kwaśnego pH) czy glikogenem (wspierającym naturalną mikroflorę).

Globulki lub żele można stosować samodzielnie przy suchości i pieczeniu albo jako uzupełnienie miejscowej estrogenoterapii.

Czym różnią się lubrykanty od środków nawilżających?

Choć lubrykanty i środki nawilżające często wrzuca się do jednego worka, ich rola jest zupełnie inna. Lubrykant działa doraźnie, używa się go tuż przed współżyciem, by zmniejszyć tarcie i ból, ale nie poprawia stanu śluzówki. Preparaty nawilżające stosuje się regularnie, niezależnie od współżycia – ich zadaniem jest odbudowa wilgotności i elastyczności pochwy oraz ochrona przed podrażnieniami. Przy wyborze warto unikać substancji drażniących, a każdy piekący czy nieprzyjemny odczyn jest sygnałem, by preparat odstawić i skonsultować się z lekarzem.

Jak dieta i styl życia wspierają walkę z atrofią?

Choć główną rolę w atrofii pochwy odgrywają hormony, codzienne nawyki mogą realnie wpływać na stan śluzówek i ukrwienie tkanek. Odpowiednie nawodnienie, dieta bogata w fitoestrogeny (np. soja, siemię lniane, rośliny strączkowe), regularna aktywność fizyczna i współżycie sprzyjają lepszemu odżywieniu i elastyczności pochwy. Równie ważne jest rzucenie palenia, które przyspiesza spadek estrogenów i pogarsza krążenie.

Dzięki odpowiednim modyfikacjom stylu życia można spowolnić procesy zanikowe w pochwie, zwiększyć skuteczność terapii farmakologicznej i poprawić ogólny stan zdrowia intymnego.

Czy laserowe leczenie atrofii pochwy jest skuteczne?

Coraz częściej, obok klasycznego leczenia hormonalnego i niehormonalnego, sięga się po nieinwazyjne metody zabiegowe, takie jak laseroterapia CO₂ i radiofrekwencja. To rozwiązania szczególnie przydatne u kobiet, które nie mogą stosować hormonów, źle tolerują preparaty dopochwowe lub oczekują szybszych efektów. Zabiegi działają poprzez kontrolowane ogrzewanie tkanek, co pobudza produkcję kolagenu, poprawia ukrwienie i zwiększa elastyczność ścian pochwy, zmniejszając suchość, pieczenie i ból przy współżyciu. Są bezbolesne, nie wymagają rekonwalescencji, a efekty po serii kilku sesji utrzymują się przez wiele miesięcy. Nie zastępują terapii przyczynowej, ale mogą być jej bardzo skutecznym uzupełnieniem.

Jak dbać o higienę intymną przy zanikowym zapaleniu pochwy?

Prawidłowa pielęgnacja okolic intymnych ma ogromne znaczenie w łagodzeniu objawów zanikowego zapalenia pochwy. Skóra i błona śluzowa są w tym czasie wyjątkowo wrażliwe, dlatego nieodpowiednie kosmetyki lub materiały mogą nasilać podrażnienia i suchość.

Należy unikać:

• klasycznych mydeł o zasadowym pH,
• żeli z zapachami, barwnikami i SLS,
• irygacji dopochwowych, które zaburzają mikrobiotę i wysuszają śluzówkę.

Takie praktyki mogą zwiększyć pH pochwy, wypłukać pałeczki kwasu mlekowego i nasilić objawy suchości oraz ryzyko infekcji.

Najlepszym wyborem będą:

• płyny do higieny intymnej o pH 3,5–4,5,
• kosmetyki zawierające kwas mlekowy, pantenol, alantoinę lub wyciągi z rumianku,
• preparaty bez konserwantów i substancji zapachowych o możliwie najprostszych składach.

Również bielizna i pranie to nieoczywiste, ale ważne elementy pielęgnacji, dlatego:

• noś bieliznę z przewiewnej bawełny, unikaj koronek i tkanin syntetycznych,
• zmieniaj bieliznę codziennie, szczególnie przy zwiększonych upławach,
• pierz osobno i stosuj łagodne detergenty, najlepiej hipoalergiczne,
• zrezygnuj z płynów do płukania: mogą podrażniać delikatną śluzówkę.

​​Zanikowe zapalenie pochwy to nie jest drobna dolegliwość ani sprawa drugorzędna. To realny problem zdrowotny, który potrafi wpływać na codzienne funkcjonowanie, układ moczowy, relacje intymne i samopoczucie psychiczne. Wiele kobiet wciąż odkłada rozmowę z lekarzem z powodu wstydu lub przekonania, że „tak już musi być po menopauzie”. A to nieprawda. Atrofię pochwy można skutecznie leczyć – farmakologicznie, niehormonalnie i zabiegowo. Im wcześniej wdrożone leczenie, tym mniejsze ryzyko powikłań, takich jak nawracające infekcje, ból przy współżyciu czy nietrzymanie moczu. Współczesna medycyna oferuje wiele bezpiecznych i skutecznych rozwiązań. Wystarczy zrobić pierwszy krok i porozmawiać z ginekologiem.

Dbając o zdrowie intymne po menopauzie, dbasz o swoje zdrowie całościowo: fizyczne, psychiczne i relacyjne. Komfort nie zna wieku.