Wulwodynia – przewlekły ból sromu. Przyczyny, diagnostyka i leczenie

Co to jest wulwodynia i dlaczego srom boli?

Zgodnie z definicją Międzynarodowego Towarzystwa Badania Chorób Sromu i Pochwy, wulwodynia to przewlekły (trwający powyżej 3 miesięcy) ból zlokalizowany w obrębie sromu, niepowiązany z żadną konkretną patologią. Mimo dokuczliwych objawów, podczas badania ginekologicznego lekarz nie stwierdza żadnych odchyleń od normy, a wulwodynia jest rozpoznaniem z wykluczenia. W praktyce oznacza to, że najpierw wyklucza się schorzenia takie jak infekcje, nowotwory, choroby dermatologiczne i dopiero, gdy bólu nie da się powiązać z żadną z konkretnych chorób, dopiero wtedy rozważa się wulwodynię.

Skąd właściwie bierze się ten ból? Podstawą do jego zrozumienia, jest poznanie  mechanizmu bólu neuropatycznego. W dużym uproszczeniu – chodzi o to, że zakończenia nerwowe w okolicy sromu stają się nadmiernie wrażliwe, w efekcie czego zwykły dotyk odbierają jako bodziec bólowy. Ponadto sygnały bólowe przesyłane do mózgu są częstsze i intensywniejsze. Jest to zupełnie inny rodzaj bólu niż np. ból zapalny.

Kogo najczęściej dotyka problem przewlekłego bólu krocza?

Wulwodynia dotyka pacjentki w każdym wieku: od nastolatek po kobiety w okresie menopauzy i po niej, dlatego trudno wskazać jedną konkretną grupę ryzyka.

Zobacz także: Obniżenie narządów rodnych – przyczyny, objawy i metody leczenia

Jakie są objawy wulwodynii?

Najbardziej typowe objawy to:

• pieczenie;
• palenie;
• kłucie, przeszywanie;
• uczucie „żywej rany”;
• nadwrażliwość nawet na delikatny dotyk.

Objawy mogą być bardzo dokuczliwe i zakłócać codzienne funkcjonowanie do tego stopnia, że pacjentki unikają siadania, jazdy na rowerze, współżycia, noszenia obcisłej bielizny czy spodni.

Warto pamiętać o tym, że niekiedy wulwodynia to nie tylko ból sromu, mogą mu towarzyszyć:

• częste parcie na pęcherz moczowy;
• podrażnienie cewki moczowej i ból podczas oddawania moczu;
• dolegliwości jelitowe, np. ból towarzyszący wypróżnianiu.

Zobacz także: Wypadanie pochwy – przyczyny, objawy, leczenie

Kiedy pojawia się ból? Wulwodynia prowokowana a spontaniczna

Można wyróżnić dwa rodzaje wulwodynii: prowokowaną i samoistną. Wulwodynia prowokowana występuje tylko przy dotyku i jest najbardziej powszechna. Może pojawiać się np. podczas stosunku, zakładania tamponu, badania ginekologicznego lub noszenia obcisłej odzieży. Z kolei wulwodynia spontaniczna (samoistna, nieprowokowana) występuje ciągle – okresowo lub napadowo. Ból pojawia się bez żadnego bodźca, tj. bez dotyku bądź nacisku.

Gdzie zlokalizowany jest ból? Wulwodynia uogólniona i zlokalizowana

Wulwodynię można podzielić także ze względu na lokalizację bólu. Wyróżnia się wulwodynię uogólnioną, która obejmuje cały srom, krocze, czasem nawet odbyt i uda oraz wulwodynię zlokalizowaną, w której przebiegu, ból jest skupiony w przedsionku pochwy – tuż przy wejściu do jej kanału. Ta druga jest częstsza i bywa także nazywana westibulodynią.

Jakie są przyczyny wulwodynii?

Nie istnieje jedna, konkretna przyczyna wulwodynii, to schorzenie o podłożu wieloczynnikowym. W zależności od pacjentki mogą za nią odpowiadać różne przyczyny, niemniej jednak najczęściej wymienia się:

• predyspozycje genetyczne;
• przebyte przewlekłe infekcje pochwy lub sromu;
• mechaniczne drażnienie tkanek;
• zaburzenia napięcia mięśni dna miednicy;
• wpływ układu nerwowego i hormonalnego.

Zobacz także: Przewlekłe zapalenie sromu i Zanikowe zapalenie pochwy (atrofia) po menopauzie – jak sobie radzić?

Czy napięcie mięśni dna miednicy powoduje ból sromu?

Odpowiedź brzmi: zdecydowanie tak. Hipertonia mięśni dna miednicy, czyli ich nadmierne napięcie to jeden z ważniejszych mechanizmów biorących udział w powstawaniu i utrzymywaniu się wulwodynii. Napięte mięśnie uciskają nerwy, zaburzają ukrwienie tkanek i powodują ból. Rozwija się wtedy tzw. błędne koło bólu: ból wywołuje napięcie tkanek, napięcie tkanek zwiększa ból, a to jeszcze bardziej nasila dolegliwości bólowe.

Jak hormony i układ nerwowy wpływają na rozwój choroby?

Niekiedy można zauważyć związek pomiędzy wulwodynią a antykoncepcją hormonalną, zwłaszcza tabletkami dwuskładnikowymi. Estrogeny, czyli żeńskie hormony płciowe wpływają na nawilżenie i grubość śluzówki, a obniżenie ich poziomu może sprzyjać wystąpieniu nadwrażliwości.

Innym ważnym mechanizmem wulwodynii jest sensytyzacja ośrodkowa. W tym stanie układ nerwowy staje się nadmiernie pobudliwy i wzmacnia sygnały bólowe, nawet przy braku realnego zagrożenia. W wulwodynii oznacza to, że układ nerwowy utrwala reakcję bólową, przez co zwykły dotyk lub delikatny nacisk jest odczuwany jako silny ból.

Jak wygląda diagnostyka wulwodynii u ginekologa?

Szczegółowo zebrany wywiad to połowa sukcesu. Ginekolog zapyta o rodzaj bólu, jego lokalizację, czas trwania,  przebyte choroby, a następnie przeprowadzi badanie ginekologiczne. W trakcie procesu diagnostycznego wyklucza się:

• grzybicę;
• infekcję bakteryjną;
• choroby dermatologiczne (np. liszaj twardzinowy);
• zmiany nowotworowe.

Dla wielu kobiet standardowe badanie ginekologiczne wziernikiem może być zbyt bolesne – lekarz powinien dostosować jego poziom do możliwości pacjentki.

Na czym polega Q-tip test (test patyczkowy)?

Test patyczkowy to podstawowe narzędzie diagnostyczne przy podejrzeniu wulwodynii. Ginekolog delikatnie dotyka przedsionka pochwy bawełnianym patyczkiem, żeby dokładnie zlokalizować bolesne miejsca. Jeśli nawet bardzo delikatny dotyk wywoła ból, test uznaje się za pozytywny, co przemawia za rozpoznaniem wulwodynii, w szczególności prowokacyjnej.

Jakie badania dodatkowe warto wykonać przy bólu sromu?

W trakcie diagnostyki bólu sromu warto także wykonać inne badania, np.:

• posiewy z pochwy i sromu;
• badanie pH pochwy;
• niekiedy badania hormonalne z krwi;
• w określonych przypadkach – biopsję – kiedy obecne są niejasne zmiany skórne.

Niezmiernie ważna jest także wizyta u fizjoterapeuty uroginekologicznego, który oceni napięcie mięśni dna miednicy.

Zobacz także: Pakiet badań na infekcje intymne

Jak leczyć wulwodynię? Skuteczne metody terapii

Leczenie wulwodynii to proces długotrwały i wielokierunkowy – poza leczeniem farmakologicznym bardzo istotna jest fizjoterapia uroginekologiczna, warto także zasiegnąć porady psychoseksuologa  i seksuologa.

Jakie leki na wulwodynię może przepisać lekarz?

Niestety standardowe leki przeciwbólowe, takie jak paracetamol lub ibuprofen, zwykle nie przynoszą ulgi w bólu wynikającym z wulwodynii.

Z tego powodu w farmakologicznym leczeniu wulwodynii stosuje leki przeciwpadaczkowe i trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne, które dzięki swoim właściwościom znalazły zastosowanie w leczeniu bólu neuropatycznego. Leki przeciwpadaczkowe stabilizują błonę komórkową neuronów, zmniejszając przekazywanie bodźców bólowych. Z kolei trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne regulują poziom neuroprzekaźników, takich jak serotonina i noradrenalina, których jedną z funkcji jest udział w przekazywaniu bodźców bólowych.

Miejscowo, w celu łagodzenia dolegliwości, można stosować maści z lidokainą, gabapentyną, estradiolem czy amitryptyliną oraz preparaty recepturowe, łączące kilka substancji.

Dlaczego fizjoterapia uroginekologiczna jest kluczowa w leczeniu?

U większości pacjentek cierpiących na wulwodynię stwierdza się wzmożone napięcie mięśni dna miednicy. Fizjoterapeuta pomaga je rozluźnić, co przyczynia się do złagodzenia bólu. Zwykle stosuje się terapię manualną, biofeedback, naukę świadomego rozluźniania, ćwiczenia oddechowe, elektrostymulację TENS i terapię falami radiowymi.

Czy psychoterapia i seksuologia pomagają w walce z bólem?

Psychoterapia poznawczo-behawioralna może pomóc w nauce radzenia sobie z przewlekłym bólem, redukuje napięcie i lęk przed współżyciem, a także wspiera w radzeniu sobie ze stresem, który nasila dolegliwości bólowe. Z kolei seksuolog może pomóc odbudować pozytywne doświadczenia seksualne, które u wielu kobiet zostały zaburzone przez przewlekły ból.

Domowe sposoby na wulwodynię – jak złagodzić pieczenie sromu?

Żeby zmniejszyć codzienne dolegliwości, pacjentki powinny przestrzegać kilku prostych zasad. Pomocne mogą okazać się:

• unikanie irygacji pochwy;
• zastąpienie silnych mydeł delikatnymi emolientami;
• noszenie przewiewnej, bawełnianej bielizny;
• pranie bielizny w płatkach mydlanych;
• rezygnacja z obcisłych spodni;
• unikanie długiego siedzenia.

Zobacz także: Infekcje intymne u kobiet – jakie są objawy i jak można je leczyć?

Dieta przy wulwodynii – czy warto wykluczyć szczawiany?

Szczawiany zawarte w pożywieniu mogą działać drażniąco na ściany pęcherza moczowego i cewkę moczową. Podrażnienie tych struktur może powodować ból rzutowany w okolicy sromu, a to zwiększa ogólną wrażliwość tkanek w tym obszarze. Stosowanie diety niskoszczawianowej w leczeniu wulwodynii jest kontrowersyjne i nie istnieją jednoznaczne dowody naukowe, które potwierdzałyby jej skuteczność, jednak część pacjentek zauważa po niej poprawę. Warto ograniczyć także kofeinę, alkohol i ostre przyprawy, które mogą drażnić pęcherz moczowy i nasilać ból rzutowany w okolicy sromu.

Jak dbać o srom na co dzień? Pielęgnacja i nawilżanie

Warto pamiętać o codziennej pielęgnacji sromu – pomoże to złagodzić nieprzyjemne dolegliwości. W jaki sposób to robić? Należy:

• stosować naturalne oleje, np. olej kokosowy lub migdałowy – nawilżą śluzówkę i skórę i działają ochronnie na jej barierę;
• przykładać chłodne kompresy w momentach zaostrzenia objawów;
• unikać produktów zapachowych, perfumowanych wkładek i silnych detergentów.

Wulwodynia jest realnym problemem, częstym i bardzo bolesnym. Jej diagnostyka jest trudna, a leczenie długotrwałe. Na szczęście wielu kobietom udaje się powrócić do pełnego komfortu życia i seksualności. Niezmiernie istotne jest to, aby nie poddawać się po pierwszej, drugiej czy nawet kolejnej nieudanej konsultacji. Warto szukać specjalistów, korzystać z pomocy fizjoterapeuty uroginekologicznego, seksuologa, psychoterapii i grup wsparcia.