Poziomy i rodzaje empatii. Czy można mieć jej za dużo lub za mało?

Empatia – co to właściwie jest?

Definiując empatię, można powiedzieć, że jest to zdolność rozumienia lub odczuwania stanów psychicznych innych osób, ale także postawa (gotowość do uwzględniania cudzej perspektywy) oraz proces zachodzący w czasie (od zauważenia sygnałów, przez ich interpretację, po reakcję). Nie jest więc jedną, niezmienną cechą osobowości, ale złożonym mechanizmem psychicznym, który może działać różnie w zależności od kontekstu.

W ujęciu psychologicznym empatia obejmuje zarówno komponent poznawczy (rozumienie perspektywy drugiej osoby), jak i emocjonalny (współodczuwanie jej stanów), a u części osób także komponent behawioralny, czyli gotowość do działania pomocowego. Empatię postrzega się jako kontinuum o różnym nasileniu – od bardzo niskiego poziomu lub w ogóle braku empatii, aż po wysoką zdolność empatycznego reagowania.

Dowiedz się więcej: Jak regulować emocje? Sprawdź wskazówki

Empatia a współczucie, wrażliwość i inteligencja emocjonalna

W potocznym rozumieniu empatia często bywa mylona z innymi tendencjami emocjonalnymi, np. z odczuwaniem współczucia, wrażliwością czy z inteligencją emocjonalną w ogóle.  Między tymi zdolnościami istnieją jednak znaczące różnice.

Współczucie to reakcja emocjonalna na czyjeś cierpienie połączona z troską o jego stan. Można współczuć, nie rozumiejąc dokładnie perspektywy drugiej osoby i w ogóle nie zagłębiając się w nią. Wrażliwość natomiast oznacza podatność na bodźce emocjonalne (z fizjologicznego punktu widzenia jest to zdolność do pobudzania OUN). Nie zawsze wiąże się z trafnym odczytywaniem cudzych stanów. Z kolei inteligencja emocjonalna to szerszy konstrukt (zespół zdolności), obejmujący rozpoznawanie, regulowanie i zarządzanie emocjami własnymi oraz innych osób. Empatia jest jej ważnym, ale nie jedynym elementem.

Empatia – znaczenie w życiu człowieka

Empatia przydaje się w codziennym życiu, a nie wyłącznie w wybranych sytuacjach. Umożliwia tworzenie trwałych relacji społecznych, rozwiązywanie konfliktów i skuteczną komunikację. Pozwala przewidywać reakcje innych osób, dostosowywać własne zachowanie do okoliczności czy unikać nieporozumień.

Empatia do ludzi sprzyja więzi, zaufaniu i współpracy, ponieważ pozwala dostrzegać nie tylko zachowania innych, ale także ich intencje i emocje. Dzięki temu łatwiej budować relacje oparte na wzajemnym szacunku. Zarówno w bliskich związkach, jak i w pracy zespołowej, gdzie zrozumienie perspektywy drugiej osoby ułatwia podejmowanie wspólnych decyzji i ogranicza eskalację występujących napięć.

Z kolei empatia do zwierząt opiera się głównie na reagowaniu na sygnały emocjonalne, takie jak ból, strach czy dyskomfort, widoczne w zachowaniu lub postawie ciała zwierzęcia. Choć zwierzęta nie komunikują się werbalnie, mechanizmy neuronalne odpowiedzialne za empatyczną reakcję są podobne jak w relacjach międzyludzkich. Dlatego też widok cierpiącego zwierzęcia może wywoływać autentyczne poruszenie i skłaniać do udzielenia pomocy.

Natomiast empatia w komunikacji zwiększa szansę na porozumienie stron. Przesuwa uwagę z pytania „kto ma rację” na próbę zrozumienia, co druga osoba przeżywa i dlaczego reaguje w określony sposób. W praktyce oznacza to większą uważność na emocje rozmówcy, zadawanie pytań zamiast oceniania oraz łagodzenie konfliktów poprzez nazwanie uczuć, a nie wzmacnianie sporów.

Rodzaje empatii – jak je rozróżnić?

Najczęściej wyróżnia się dwa podstawowe rodzaje empatii, które pełnią odmienne funkcje, ale w zdrowej formie wzajemnie się uzupełniają. Są to empatia poznawcza (empatia kognitywna) oraz empatia afektywna (empatia emocjonalna).

Czym jest empatia poznawcza (kognitywna)?

Empatia poznawcza (nazywana też potocznie empatią bez empatii) odnosi się do zdolności rozumienia perspektywy drugiej osoby – jej myśli, intencji oraz sposobu postrzegania rzeczywistości. Nie wiąże się z koniecznością współodczuwania emocji. Opiera się na procesach poznawczych, w tym na teorii umysłu, przejawiając się rozumieniem, że inni ludzie posiadają własne, subiektywne stany psychiczne, takie jak przekonania, wiedza czy emocje, które mogą różnić się od naszych i w bezpośredni sposób wpływać na ich zachowanie.

Różnica między empatią poznawczą a emocjonalną polega na tym, że ta pierwsza odpowiada na pytanie „co ktoś przeżywa i dlaczego”, a druga „co ja czuję, gdy widzę jego emocje”.

Na czym polega empatia afektywna (emocjonalna)?

Empatia afektywna to automatyczne, niewolicjonalne współodczuwanie emocji innych osób. Widząc smutek, odczuwamy smutek. Obserwując lęk, sami doświadczamy napięcie. Ten rodzaj empatii sprzyja bliskości i wzmacnia więzi emocjonalne, ponieważ umożliwia głębokie rezonowanie z doświadczeniem drugiej osoby. Jednocześnie przy niskiej zdolności regulacji emocji empatia afektywna może prowadzić do psychicznego przeciążenia, trudności w oddzielaniu cudzych stanów od własnych oraz zwiększonego ryzyka wyczerpania emocjonalnego. Szczególnie w relacjach opartych na stałym kontakcie z cierpieniem drugiej osoby.

W praktyce empatia afektywna i poznawcza działają najskuteczniej w duecie. Rozumienie (empatia poznawcza) chroni przed zalaniem emocjami, a emocje nadają relacji autentyczność (empatia afektywna).

Poziomy empatii – czy każdy odczuwa ją tak samo?

Jak już zostało wspomniane, empatia funkcjonuje jako kontinuum – od zerowego lub bardzo niskiego, do bardzo wysokiego poziomu. Nie jest cechą zero-jedynkową. Dzięki temu ta sama osoba może reagować empatycznie w jednej sytuacji, a chłodno w innej. Ponadto natężenie empatii może różnić się pomiędzy osobami, co nie zawsze oznacza, że ktoś ją ma lub nie.

Od czego zależy poziom empatii? Kluczowego różnicowania można dokonać na 3 wymiarach: sytuacyjnym relacyjnym i różnic indywidualnych.

• Zmienność sytuacyjna: empatia spada pod wpływem stresu, zmęczenia lub presji czasu.
  Np. Osoba zwykle empatyczna reaguje irytacją na czyjś problem, gdy jest niewyspana i spóźnia się do pracy.
• Zmienność relacyjna: łatwiej empatyzujemy z osobami bliskimi niż z obcymi.
  Np. Łatwiej okazujemy zrozumienie zapłakanej przyjaciółce niż obcej osobie, która narzeka w kolejce w sklepie.
• Różnice indywidualne: wynikają z uwarunkowań osobowościowych, temperamentu, doświadczeń i stylu regulacji emocji.
  Np. Pracownik o wysokiej ugodowości i rozwiniętej regulacji emocji szybciej zauważa napięcie w zespole i reaguje empatycznie. Podczas gdy osoba o niskiej ugodowości i niskiej wrażliwości emocjonalnej koncentruje się głównie na zadaniu, nie dostrzegając potrzeb emocjonalnych współpracowników.

Brak empatii – co to oznacza w praktyce?

Czy można całkowicie nie mieć empatii? Zdarza się to rzadko i dotyczy głównie osobowości psychopatycznej (zaburzenia osobowości dyssocjalnej). Brak empatii wiąże się z odmiennym funkcjonowaniem określonych struktur mózgowych, zwłaszcza ciała migdałowatego i kory przedczołowej, odpowiedzialnych za przetwarzanie emocji oraz hamowanie zachowań impulsywnych. Jednak i w tym przypadku istnieją różne podtypy osób, w tym takie, które nie mają empatii afektywnej, ale posiadają empatię poznawczą. Jest to niebezpieczna konfiguracja, pozwalająca osobowościom psychopatycznym doskonale poruszać się wśród osób empatycznych. Rozpoznawać ich emocje, odgrywać własne i w efekcie manipulować ludźmi właśnie za pomocą emocji.

Jednak w codziennym życiu u ludzi częściej spotykamy się z niską empatią niż z jej brakiem. Osoby o niskiej empatii mogą skupiać się głównie na własnych potrzebach, mieć trudność w rozpoznawaniu emocji innych osób, a na różne sytuacje reagować logicznie, ale chłodno (bez współodczuwania).

Warto podkreślić, że przeciwieństwem empatii nie jest racjonalność, ale obojętność emocjonalna (chłód emocjonalny). Niska empatia nie zawsze jest problemem. W niektórych zawodach bywa adaptacyjna (np. w przypadku osób pracujących w prosektorium czy w służbach medycznych), o ile nie prowadzi do krzywdzenia innych.

Przeczytaj także: Strach, poczucie winy i obowiązku – emocjonalne mechanizmy szantażu[1] 

Czy można mieć za dużo empatii?

Mimo że empatia jest z natury pozytywną cechą, okazuje się, że można jej mieć za dużo, co nie wpływa korzystanie na funkcjonowanie nas samych. Nadmiar empatii, szczególnie afektywnej, może prowadzić do przeciążenia emocjonalnego (chroniczne zmęczenie emocjami innych), a nawet do wtórnej traumatyzacji (przeżywania traumy pod wpływem emocji innych osób, której w rzeczywistości się nie doświadczyło).

Wśród sygnałów świadczących o nadmiernej empatii można wyróżnić:

• poczucie odpowiedzialności za cudze emocje (potrzeba pocieszania innych i rozwiązywania ich problemów),
• trudność w odmawianiu (np. wykonywania przysług),
• zaniedbywanie własnych potrzeb (skupianie się na potrzebach innych i ich dobrostanie bardziej niż na własnych).

Jak więc wygląda „zdrowa” empatia? Przede wszystkim wymaga granic psychologicznych, czyli zdolności do odróżniania własnych emocji i potrzeb od cudzych. Dzięki temu możliwe jest wspieranie innych bez przejmowania odpowiedzialności za ich stan psychiczny i bez zaniedbywania siebie.

Sprawdź także: Asertywność – jak nauczyć się odmawiać?

Empatia u dzieci – kiedy i jak się rozwija?

Mimo że można urodzić się z brakiem empatii, to nie wygląda to tak, że wyjściowo mamy jej dany poziom. Empatia nie pojawia się też nagle, ale rozwija etapami.

W wieku przedszkolnym dzieci reagują emocjonalnie, ale mają trudności z odróżnieniem własnych emocji od cudzych. Klasycznym przykładem takiego zachowania jest sytuacja, w której dziecko widzące inne płaczące dziecko, samo zaczyna płakać, nie rozumiejąc, że to nie one są źródłem swojego smutku.

W okolicy 4-5 roku pojawia się rozumienie perspektywy innych. Wówczas dziecko zaczyna dostrzegać, że druga osoba może myśleć, czuć i wiedzieć coś innego niż ono samo. Pozwala mu to lepiej przewidywać reakcje otoczenia i bardziej adekwatnie reagować emocjonalnie.

W wieku szkolnym empatia staje się bardziej stabilna i świadoma. Dziecko potrafi już regulować własne emocje, uwzględniać normy społeczne i intencjonalnie reagować na potrzeby innych, a nie wyłącznie impulsywnie.

Rozwój empatii u dziecka wspiera nazywanie emocji, modelowanie zachowań i bezpieczna relacja z rodzicami (bezpieczna relacja z obiektem).

Czy empatii można się nauczyć?

Empatia jest umiejętnością, którą można rozwijać. Jednak nie dotyczy to wszystkich osób w jednakowym stopniu. U większości ludzi zdolności empatyczne podlegają uczeniu się poprzez doświadczenie, refleksję i świadome ćwiczenie rozumienia perspektywy innych. Inaczej wygląda to w przypadku osobowości psychopatycznej, gdzie deficyty empatii mają podłoże neurobiologiczne i nie są podatne na klasyczne formy treningu.

Trudności w rozwijaniu empatii mogą pojawiać się również u osób z cechami narcystycznymi. W ich przypadku empatia poznawcza bywa obecna, ale uruchamiana wybiórczo. Głównie wtedy, gdy służy utrzymaniu pozytywnego obrazu siebie lub realizacji własnych celów. Co istotne, zmiana w zakresie empatii u takich osób rzadko wynika z wewnętrznej potrzeby zrozumienia innych. Częściej jest reakcją na presję zewnętrzną, konsekwencje społeczne lub warunki narzucone przez otoczenie, takie jak konieczność terapii pod presją utraty relacji.

W praktyce oznacza to, że empatię można rozwijać tam, gdzie istnieje gotowość do autorefleksji i regulacji własnych emocji. Natomiast sama deklarowana chęć zmiany nie zawsze przekłada się na realne pogłębienie empatycznego funkcjonowania.

W jaki sposób rozwijać empatię? Odpowiednie metody można wybrać wspólnie z psychologiem  podczas indywidualnej konsultacji psychologicznej. Wśród skutecznych strategii są m.in. trening uważnego słuchania, ćwiczenie perspektyw „jak on/ona może to widzieć”, czy trening regulacji emocji. Kluczowe jest rozwijanie empatii bez rezygnacji z własnych granic.

Co warto zapamiętać na temat empatii? Podsumowanie

Empatia jest niezbędna w relacjach prywatnych i zawodowych. Umożliwia rozumienie intencji, emocji i potrzeb innych osób, co bezpośrednio wpływa na jakość współpracy oraz trwałość więzi. Jednocześnie wymaga równowagi. Nie może polegać na ciągłym współodczuwaniu, ale na trafnym rozpoznawaniu cudzych stanów i adekwatnym reagowaniu na nie bez utraty własnych granic. Taka forma empatii chroni przed przeciążeniem emocjonalnym i sprzyja stabilności psychicznej.

W świecie opartym na pracy zespołowej, komunikacji i zarządzaniu relacjami empatia staje się kompetencją przyszłości. Pozwala łączyć odkrywanie perspektywy innych z regulacją własnych emocji. Jest ona kluczowa w przywództwie, w rozwiązywaniu konfliktów i w adaptacji do zmiennych warunków społecznych.

Jeśli chcesz rozwijać empatię, zacznij od uważności na własne emocje i potrzeby. To właśnie ona stanowi fundament równowagi, bez której empatia przestaje być zasobem, a zaczyna być obciążeniem. 

Zweryfikowano przez psycholog i psychoterapeutę Patrycję Dąbrowską