Międzynarodowy Dzień Przeciw Homofobii

Homofobia – definicja. Co to znaczy homofobia?

Homofobia to rodzaj uprzedzenia wobec osób nieheteroseksualnych, które rozumiane jest jako utrwalona, schematyczna postawa oparta na stereotypach (utrwalone wzorce myślenia, polegające na automatycznym przypisywaniu danej grupie określonych cech lub zachowań, bez uwzględniania różnic indywidualnych) emocjach i przekonaniach, a nie na wiedzy czy osobistym doświadczeniu. Może przejawiać się niechęcią, lękiem lub wrogością, ale także subtelnymi reakcjami, w tym dystansem, lekceważeniem czy pozorną neutralnością, która w praktyce prowadzi do wykluczania.

Innymi słowy, homofobia nie dotyczy samej orientacji seksualnej, ale sposobu, w jaki jest ona oceniana przez otoczenie. Z perspektywy psychologii uprzedzenia są mechanizmem poznawczym (czyli uproszczonym sposobem interpretowania rzeczywistości), który pozwala szybko kategoryzować ludzi, ale jednocześnie sprzyja błędom w ocenie i utrwalaniu krzywdzących schematów. Dlatego homofobia może występować zarówno w formie otwartej, jak i nieuświadomionej. Nawet u osób, które nie postrzegają siebie jako homofobicznych.

Zobacz też: Agresja a przemoc. Gdzie leży granica? Jak rozpoznać i reagować?

Kto to jest homofob i co to znaczy być homofobem?

Kim jest homofob? To osoba, która przejawia uprzedzenia wobec osób nieheteroseksualnych, wynikające z negatywnych przekonań, lęku lub braku akceptacji dla orientacji seksualnej innej niż heteroseksualna. Bycie homofobem nie musi oznaczać otwartej wrogości. Może dotyczyć także utrwalonego sposobu myślenia, w którym nieheteronormatywność jest oceniana jako gorsza, nienormalna lub niepożądana.

Homofobiczne zachowania – jak wyglądają w praktyce

Zachowania homofobiczne mogą przyjmować różną formę. Czasem jest to podważanie i kwestionowanie równości osób nieheteroseksualnych. Np. przekonanie, że pary jednopłciowe nie powinny okazywać sobie uczuć w przestrzeni publicznej, choć takie same zachowania są akceptowane u par heteroseksualnych (m.in. chodzenie za rękę, obejmowanie się czy całowanie).

Innym przykładem homofobii może być ograniczanie prawa do widoczności osób LGBT, czyli krytykowanie lub zabranianie im uczestnictwa w marszach równości, niedopuszczanie do publicznego mówienie o swojej orientacji i tożsamości („lepiej się tym nie chwal”, „nie wspominaj o tym w pracy”, „nie mów o swoim partnerze/partnerce tej samej płci”), przy jednoczesnej akceptacji takich zachowań u innych.

Manifestacją homofobii jest także bagatelizowanie doświadczeń dyskryminacji. Np. mówienie „przesadzasz”, „to tylko żart” lub „każdy ma ciężko”, gdy osoba nieheteroseksualna opowiada o doświadczonej wrogości.

Kolejnym zachowaniem homofobicznym jest przypisywanie orientacji seksualnej negatywnych cech, np. sugerowanie, że osoby nieheteroseksualne są gorszym wzorem, zagrożeniem dla dzieci lub ideologią, a nie grupą realnych ludzi.

Jeszcze innym przykładem jest wykluczanie społeczne lub instytucjonalne. Pierwszym jest np. pomijanie w rozmowach, żartach, w decyzjach lub inicjatywach osób nieheteroseksualnych. Natomiast wykluczenie instytucjonalne spowodowane homofobią to odmawianie równego traktowania w szkole, w pracy czy w placówkach opieki zdrowotnej.

Szczególnie dotkliwą formą homofobii jest homofobia w rodzinie, ponieważ dotyczy środowiska, które powinno dawać poczucie bezpieczeństwa i wsparcia. W praktyce może przejawiać się odrzuceniem, presją na zmianę orientacji, milczeniem na temat tożsamości lub warunkową akceptacją („kochamy Cię, ale nie chcemy o tym słyszeć”). Częstym doświadczeniem jest także wymuszanie ukrywania orientacji przed dalszą rodziną lub otoczeniem, co prowadzi do poczucia wstydu, samotności i długotrwałego obciążenia psychicznego.

Dowiedz się więcej: Hejt – jak sobie z nim radzić

Skąd bierze się homofobia? Społeczne i historyczne źródła uprzedzeń

Homoseksualność przez wiele lat była traktowana jako zaburzenie psychiczne. W 1948 roku ICD-6 uznało homoseksualność (wówczas zwaną homoseksualizmem) za jedną z dewiacji seksualnych. W 1952 roku w ślad za ICD poszła amerykańska klasyfikacja DSM, która w swojej pierwszej edycji również uznała homoseksualizm za dewiację psychiczną.

Oba te wpisy od samego początku budziły problemy zarówno wśród lekarzy, jak i naukowców. Aby móc sklasyfikować coś jako chorobę lub zaburzenie, zjawisko to powinno powodować u danej osoby dyskomfort fizyczny, psychiczny lub społeczny. Im dłużej zajmowano się opisywaniem przypadków orientacji seksualnej innej niż dominująca, tym bardziej utwierdzano się w przekonaniu, że żadna z istniejących orientacji seksualnych: homoseksualna, biseksualna, heteroseksualna czy aseksualna nie spełnia tych kryteriów.

Osoby nieheteroseksualne mogą wprawdzie odczuwać dyskomfort psychiczny i społeczny związany ze swoją orientacją, ale nie jest to wprost wynik ich orientacji, a raczej nacisków społecznych.

Homofobia a nauka i medycyna – co mówi współczesna wiedza

Dyskusje, podgrzewane przez środowiska konserwatywne i purytańskie, trwały aż do roku 1974, w którym Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne podjęło głosowanie nad pozostawieniem homoseksualizmu na liście dewiacji seksualnych. Ku ogromnemu zdziwieniu zarówno wnioskodawców, jak i opinii publicznej, 58% członków Towarzystwa odrzuciło wniosek i tym samym poparło wykreślenie homoseksualności z listy zaburzeń psychicznych.

Nie zakończyło to międzynarodowego sporu na temat orientacji seksualnej. Jednak już w 1990 roku Międzynarodowa Organizacja Zdrowia uznała, że amerykańscy psycholodzy i psychiatrzy mieli rację. Decyzja WHO podjęta 17 maja 1990 roku ostatecznie zakończyła spór i od tego dnia świat medyczny formalnie nie powinien podejmować prób zmiany orientacji seksualnej człowieka.

W 2018 roku WHO całkowicie usunęło z listy zaburzeń kategorię związaną z orientacją seksualną, w tym także z identyfikacją płciową. 1 stycznia 2022 roku zacznie obowiązywać ICD-11 – najnowsza klasyfikacja chorób i problemów zdrowotnych, w której nie będzie już (nadal diagnozowanej w Polsce) orientacji egodystonicznej – czyli niezgodnej z własnym ego.

Przeczytaj więcej: Mobbing – przejawy i rozpoznanie. Jak się przed nim chronić?

Homofobia zinternalizowana – gdy uprzedzenia uderzają w siebie

Czym jest zinternalizowana homofobia? Oznacza sytuację, w której negatywne społeczne przekonania na temat nieheteroseksualności zostają przejęte i skierowane przeciwko sobie przez osobę nieheteroseksualną. Mówiąc prościej, w wyniku wieloletniej socjalizacji w środowisku nieakceptującym, osoba nieheteroseksualna sama ma silne homofobiczne przekonania, które kieruje w stosunku do samej siebie. Jest to efekt długotrwałego funkcjonowania w najbliższym otoczeniu, które komunikuje, że dana orientacja jest gorsza czy niewłaściwa.

W praktyce może prowadzić do wstydu, poczucia winy, obniżonej samooceny lub prób ukrywania swojej tożsamości. Nawet wtedy, gdy nie występuje bezpośrednia dyskryminacja ze strony innych.

Homofobia w Polsce – kontekst społeczny i kulturowy

W Polsce homofobia wciąż pozostaje istotnym problemem społecznym, mimo stopniowych zmian w postawach części społeczeństwa. Z badań wynika, że ponad 80% osób LGBT unika okazywania uczuć w miejscach publicznych. Ponad połowa także rezygnuje z bycia otwartą co do swojej orientacji w obawie przed negatywną reakcją otoczenia.

Jednocześnie około 40% osób LGBT deklaruje doświadczenie nękania lub wrogich zachowań w ciągu ostatniego roku. Różnice w poziomie akceptacji są wyraźne. W dużych miastach osoby nieheteroseksualne częściej deklarują poczucie bezpieczeństwa i wsparcia. Podczas gdy w mniejszych miejscowościach i na obszarach wiejskich presja społeczna oraz normy konserwatywne sprzyjają ukrywaniu swojej tożsamości.

Na klimat społeczny wpływała także debata publiczna ostatnich lat. Polska przez długi czas znajdowała się na jednym z ostatnich miejsc w Unii Europejskiej pod względem ochrony praw osób LGBT, co przekładało się na realne poczucie wykluczenia części społeczeństwa.

Skutki homofobii – dlaczego to realny problem społeczny

Tym, co przede wszystkim powinno wybrzmieć, jest to, że homofobia nie jest wyłącznie poglądem czy opinią. Jej konsekwencje mają realny i długofalowy wpływ na zdrowie, relacje i funkcjonowanie społeczne osób jej doświadczających.

Głównymi konsekwencjami homofobii są:

• Pogorszenie zdrowia psychicznego i fizycznego – m.in. przewlekły stres, zaburzenia lękowe obniżony nastrój, zaburzenia depresyjne, zaburzenia psychosomatyczne czy zaburzenia snu.
• Obniżenie poczucia własnej wartości – wynikające z ciągłego kwestionowania tożsamości i braku prawa do bycia sobą takim, jakim się jest.
• Izolacja społeczna – wycofywanie się z relacji (zarówno rodzinnych, przyjacielskich, jak i intymnych), unikanie przestrzeni publicznych i ograniczanie kontaktów z innymi ludźmi.
• Trudności w relacjach rodzinnych i partnerskich – spowodowane brakiem akceptacji, napięciami lub koniecznością ukrywania swojej tożsamości (np. ukrywanie partnera/partnerki przed rodziną, co w efekcie prowadzi do napięć w parze).
• Pogorszone funkcjonowanie w szkole i w pracy – m.in. spadek koncentracji, motywacji, liczne absencje lub rezygnacja z rozwoju zawodowego.
• Unikania korzystania z pomocy instytucjonalnej – w tym z opieki zdrowotnej, z obawy przed stygmatyzacją lub nierównym traktowaniem.
• Utrwalanie nierówności, normalizowanie dyskryminacji i pogłębianie podziałów społecznych – co bezpośrednio wpływa na jakość życia całego społeczeństwa, a nie jedynie osób bezpośrednio jej doświadczających.

Sprawdź również: Przemoc domowa

Międzynarodowy Dzień Walki z Homofobią – symbol i narzędzie zmiany

Międzynarodowy Dzień Przeciw Homofobii, Transfobii i Bifobii to coroczne święto obchodzone 17 maja – na pamiątkę usunięcia w 1990 roku przez Światową Organizację Zdrowia homoseksualności z Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób.

Święto ustanowione w 2004 roku jako Międzynarodowy Dzień Przeciw Homofobii nie przetrwało długo. Już pięć lat później jego nazwę zmieniono na Międzynarodowy Dzień Przeciw Homofobii i Transfobii, a w 2015 roku do nazwy dodano Bifobię.

Święto obchodzone jest w ponad 130 państwach, wliczając w to kilkadziesiąt państw, w których zachowania homoseksualne są karane. Międzynarodowy Dzień Przeciw Homofobii, Transfobii i Bifobii jest oficjalnie uznawany przez Parlament Europejski oraz przez szereg państw i innych instytucji międzynarodowych. Tego dnia odbywają się liczne wydarzenia kulturalne, w tym wystawy, koncerty i debaty specjalistów.

Celem tego dnia jest uwrażliwienie ludzi na problemy, z którymi nadal muszą się zmagać osoby o innej niż dominująca orientacji seksualnej i identyfikacji płciowej.

Dowiedz się więcej: Budowanie odporności psychicznej – o wewnętrznej sile słów kilka

Co warto zapamiętać na temat homofobii?

Osoby doświadczające homofobii mogą i mają prawo szukać profesjonalnego wsparcia psychologicznego  lub psychoterapeutycznego. Tego rodzaju pomoc pozwala pracować na własnych zasobach psychicznych, lepiej radzić sobie z trudnymi emocjami, wzmacniać poczucie własnej wartości oraz uczyć się wychodzenia z krzywdzących schematów i środowisk, które negatywnie wpływają na zdrowie psychiczne. Sięgnięcie po pomoc nie jest oznaką słabości. Wprost przeciwnie – to akt odwagi, sprawczości i troski o swoje lepsze jutro.

Wsparcie specjalisty może być również wartościowe dla osób przejawiających postawy homofobiczne. W wielu przypadkach nie są one efektem świadomej złej woli, ale wynikają z nieprzepracowanych trudności, lęków lub wewnętrznych konfliktów. Rozmowa z psychologiem lub psychoterapia indywidualna może pomóc zrozumieć źródła tych postaw i stopniowo je zmieniać w sposób, który sprzyja zarówno osobie, jak i jej relacjom z innymi.

Jako Grupa LUX MED jesteśmy dumni, że nasze placówki zawsze kierują się dobrem pacjentów i najnowszą wiedzą medyczną. Z tego też powodu cieszymy się, że osoby zgłaszające się do nas po pomoc mogą czuć się w pełni bezpiecznie sobą. 

Zweryfikowano przez psycholog i psychoterapeutę Patrycję Dąbrowską