Hiponatremia – czym objawia się niedobór sodu?

Co to jest hiponatremia i jaką rolę w organizmie pełni sód?

Hiponatremia w ujęciu medycznym, to stan, w którym stężenie sodu we krwi spada poniżej normy, czyli zazwyczaj poniżej 135 mmol/l. Sód w warunkach prawidłowych odpowiada za utrzymanie objętości płynów ustrojowych, przewodnictwo nerwowe, pracę mięśni oraz regulację ciśnienia tętniczego. Obniżenie poziomu sodu wynika zazwyczaj z zaburzenia regulacji gospodarki wodnej – najczęściej z nadmiaru wody w stosunku do ilości sodu w organizmie, rzadziej rzeczywistej utraty sodu.

Zobacz także: Witamina D – normy. Na co pomaga? Dawkowanie

Jakie wyróżniamy rodzaje i stopnie hiponatremii?

Prawidłowe stężenie sodu w surowicy wynosi 135–145 mmol/l. Specjaliści klasyfikują hiponatremię u dorosłych według stężenia sodu w surowicy w następujący sposób:

• łagodna hiponatremia, kiedy to stężenie sodu w surowicy znajduje się w przedziale 130–134 mmol/l
• umiarkowana hiponatremia, kiedy to stężenie sodu w surowicy znajduje się w przedziale 125–129 mmol/l
• głęboka hiponatremia - wtedy stężenie sodu w surowicy spada poniżej 125 mmol/l.

Klasyfikacja hiponatremii uwzględnia też czas jej trwania. O hiponatremii ostrej mówi się wtedy, kiedy niski poziom sodu utrzymuje się przez mniej niż 48 godzin. Hiponatremia przewlekła to zaś stan obniżonego stężenia sodu, który trwa powyżej 48 godzin.

Hiponatremia jest również klasyfikowana wg stanu objętości płynów (tzw.wolemii):

• Hiponatremia hipowolemiczna wywołana zmniejszeniem poziomu sodu oraz całkowitej objętości krwi krążącej w organizmie.
• Hiponatremia euwolemiczna spowodowana nadmiarem wody w stosunku do sodu. Całkowita objętość płynów w organizmie jest prawidłowa, ale przez nadmiar wody dochodzi do nadmiernego rozcieńczenia sodu.
• Hiponatremia hiperwolemiczna spowodowana zarówno wzrostem całkowitego stężenia sodu, jak i objętości wody w organizmie, ale stosunek sodu do wody jest obniżony.

Zobacz także: Kwas moczowy – co oznacza podwyższony poziom?

Jakie są główne przyczyny hiponatremii?

Spadek poziomu sodu we krwi może być spowodowany wieloma czynnikami, z których najczęstsze to:

• nadmierna utrata płynów i sodu w wyniku długotrwałych wymiotów, biegunek lub nadmiernego pocenia się,
• rozcieńczenie sodu w wyniku nadmiernej podaży wody - przyjmowanie dużych ilości płynów bez dostatecznego uzupełniania elektrolitów, szczególnie w trakcie intensywnego wysiłku fizycznego. Może to skutkować rozcieńczeniem sodu we krwi.
• uszkodzenie nerek, w tym niewydolność nerek. Choroby te mogą negatywnie wpływać na gospodarkę wodno-elektrolitową prowadząc do nadmiernej utraty sodu.
• zespół niewłaściwego wydzielania hormonu antydiuretycznego (SIADH) - charakteryzuje się on zatrzymywaniem wody w organizmie, co prowadzi do rozcieńczenia sodu.

Hiponatremia może również występować u pacjentów z chorobami nowotworowymi takimi jak: rak płuc, trzustki czy prostaty.

Zobacz także: Cukrzyk w rodzinie – jak go wesprzeć

Hiponatremia polekowa – czy leki mogą obniżać sód?

Niektóre leki zażywane przewlekle mogą być przyczyną hiponatremii. Zalicza się do nich diuretyki tiazydowe, które wpływają na zwiększone wydalanie sodu z moczem. Jest to klasyczny przykład hiponatremii polekowej.

Również niektóre leki przeciwdepresyjne i przeciwpadaczkowe mogą zaburzać gospodarkę wodno-elektrolitową w organizmie. Jest to często obserwowany problem u osób starszych leczonych wielolekowo. Pacjenci przyjmujący leki predysponujące do rozwoju hiponatremii z objawami takimi jak: zawroty głowy, trudności z koncentracją, splątanie, zaburzenia chodu, powinni mieć oznaczony poziom sodu. U takich osób hiponatremia może wystąpić znacznie szybciej z poważniejszymi, nawet zagrażającymi życiu, objawami.

Hiponatremia może również rozwinąć się w trakcie pobytu w szpitalu w wyniku podania niewłaściwych płynów w infuzji dożylnej, takich jak płyny bezelektrolitowe.

Zobacz także: Niedobór witaminy D - objawy, skutki i sposoby suplementacji

Hiponatremia – objawy ogólne i wczesne sygnały ostrzegawcze

Początkowe objawy hiponatremii potrafią być niezwykle różnorodne i też są często mylone ze zmęczeniem lub zatruciem pokarmowym. Pacjenci mogą skarżyć się na ogólne osłabienie, trudności z koncentracją, bóle lub zawroty głowy, a także nudności, wymioty i brak apetytu. W miarę pogłębiania się niedoboru sodu pacjenci stają się senni, mają trudności z utrzymaniem uwagi, a ich reakcje mogą być zauważalnie spowolnione.

Zobacz także: Co to jest insulinooporność? Leczenie, dieta

Hiponatremia – objawy neurologiczne i ryzyko obrzęku mózgu

Spadek poziomu sodu w surowicy ma też negatywny wpływ na układ nerwowy. Przy pogłębianiu się niedoboru sodu może dojść do drżeń mięśniowych, bolesnych skurczów, spowolnienia mowy czy narastającej dezorientacji. Pacjenci stają się senni, mają trudności z utrzymaniem uwagi, a ich reakcje mogą być spowolnione. Gdy zaburzenia postępują, mogą rozwinąć się drgawki. Jeden z najgroźniejszych sygnałów alarmowych świadczących o obrzęku mózgu. W skrajnych przypadkach dochodzi do utraty przytomności i zatrzymania oddechu.

Zobacz także: Cukrzyca – objawy, przyczyny, rodzaje i leczenie

Czy hiponatremia u dzieci i noworodków przebiega inaczej?

Najczęstszą przyczyną hiponatremii u dzieci jest odwodnienie lub przewodnienie, infekcje przewodu pokarmowego i błędy dietetyczne. Dzieci urodzone przedwcześnie są również narażone na spadek poziomu sodu w surowicy. U noworodków mechanizmy regulujące gospodarkę wodno-elektrolitową nie są w pełni rozwinięte, co czyni je bardziej podatnymi na zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej.

Przyczyny hiponatremii u noworodków mogą obejmować:

• nadmierne nawodnienie, które może prowadzić do rozcieńczenia sodu we krwi,
• niedojrzałość nerek - u wcześniaków mogą być one nie w pełni rozwinięte, co prowadzi do trudności w utrzymaniu równowagi elektrolitowej.
• zaburzenia genetyczne wpływające na gospodarkę sodową noworodka.

Objawy hiponatremii u nich są niespecyficzne i obejmują wiotkość mięśni i słaby odruch ssania. Ponieważ mózg dziecka jest szczególnie narażony na zmiany ciśnień osmotycznych należy jak najszybciej skontaktować się z lekarzem.

Zobacz także: Suplementacja witaminy D u dzieci

Diagnostyka niedoboru sodu – jakie badania wykonać?

Szczegółowa diagnostyka hiponatremii wymaga często współpracy specjalistów z wielu dziedzin medycyny wśród których są internista, endokrynolog i nefrolog.

Na podstawie wnikliwego wywiadu z pacjentem zlecane są oznaczenia laboratoryjne takie jak elektrolity, morfologia, poziom glukozy. mocznika i kreatyniny. W celu ustalenia typu hiponatremii konieczne jest  badania osmolalności surowicy i moczu oraz stężenia sodu w moczu.

Zmiany w pracy serca w przypadku hiponatremii nie są specyficzne, ale mogą współwystępować przy zaburzeniach potasu i wapnia towarzyszących hiponatremii. Dlatego niekiedy zlecane jest również wykonanie badania EKG.

Przy podejrzeniu zaś SIADH specjaliści zalecają również wykonanie badania obrazowego w celu zidentyfikowania potencjalnej przyczyny wydzielania ADH, najczęściej guzów lub zmian w płucach, takiego jak np. RTG klatki piersiowej.

Hiponatremia – leczenie i wytyczne postępowania

Leczenie hiponatremii zależy przede wszystkim od jej przyczyny, stopnia zaawansowania oraz tempa spadku poziomu sodu w surowicy. Najważniejszym celem terapii jest przywrócenie równowagi wodno-elektrolitowej oraz skorygowanie przyczyny niedoboru. W leczeniu hiponatremii stosuje się:

• ograniczenie spożycia płynów w przypadku hiponatremii spowodowanej nadmiernym spożyciem wody,
• dożylne podawanie roztworów sodowych w cięższych przypadkach hiponatremii o ostrym przebiegu,
• stosowanie leków w przypadku hiponatremii związanej z SIADH. Pomagają one regulować wydzielanie hormonów i zapobiegają nadmiernemu zatrzymywaniu wody w organizmie.

Jeśli hiponatremia jest spowodowana chorobą, taką jak niewydolność nerek czy SIADH, kluczowe jest leczenie pierwotnej przyczyny choroby.

Kiedy konieczny jest szpital? Wskazania do hospitalizacji

Nie każda hiponatremia wymaga pobytu w szpitalu, ale w niektórych sytuacjach jest to niezbędne. Wskazania do hospitalizacji przy hiponatremii obejmują ciężkie objawy neurologiczne takie jak drgawki lub utrata przytomności. Oznacza to, że poziom sodu spada gwałtownie, co może doprowadzić do obrzęku mózgu i nieodwracalnych zmian neurologicznych.

Osoby z umiarkowaną hiponatremią w stabilnym stanie, u których nie ma zagrożenia życia, mogą być leczone w trybie ambulatoryjnym lub na oddziale szpitalnym, jeśli wymagają obserwacji, z kolei leczenie ostrej, ciężkiej hiponatremii wymaga natychmiastowej hospitalizacji i ścisłego monitorowania. W ramach pobytu szpitalnego wykonywane są regularne kontrole jonogramu i bilans płynów. Powrót do pełnego zdrowia po hiponatremii jest możliwy pod warunkiem przestrzegania zaleceń lekarskich, leczenia choroby podstawowej, która była przyczyną hiponatremii lub zmiany leków, jeśli ich zażywanie skutkowało gwałtownym obniżeniem poziomu sodu w surowicy krwi.

Zobacz także: Kamienie nerkowe – jak bolą i jak je zdiagnozować?

Podsumowanie

Hiponatremia, czyli niedobór sodu we krwi, to zaburzenie, które może prowadzić do groźnych dla życia powikłań. Jego objawy, takie jak dolegliwości żołądkowo-jelitowe, apatia, brak apetytu, osłabienie, zawroty głowy, a nawet drgawki, mogą być mylone z innymi schorzeniami, dlatego tak ważne jest wczesne rozpoznanie problemu i podjęcie odpowiedniego leczenia.

Szczególnie narażone na hiponatremię są dzieci urodzone przedwcześnie, noworodki, osoby starsze oraz pacjenci z chorobami przewlekłymi.