Dyslipidemia – czym są zaburzenia lipidowe i jak się objawiają?

Co to jest dyslipidemia i co oznacza ten termin w praktyce?

Dyslipidemia to stan, w którym wartości stężeń lipidów i lipoprotein w osoczu krwi odbiegają od normy – to nie tylko “za wysoki cholesterol”, a o wiele bardziej złożony problem m.in.:

• zbyt wysoki poziom cholesterolu LDL,
• zbyt niski poziom cholesterolu HDL,
• podwyższone trójglicerydy,
• i kombinacja kilku nieprawidłowości równocześnie.

Ale o co właściwie wchodzi w skład gospodarki lipidowej i czym są wymieniane rodzaje cholesterolu?

• cholesterol całkowity (TC) – suma wszystkich frakcji,
• LDL – ,,zły cholesterol”, transportuje cholesterol do tkanek a jego nadmiar sprzyja miażdżycy,
• HDL – ,,dobry cholesterol”, usuwa nadmiar cholesterolu z naczyń,
• trójglicerydy (TG) – są źródłem energii, jednak w nadmiarze są bardzo szkodliwe.

Co ważne, lipidy są niezbędne do prawidłowego funkcjonowania organizmu i same w sobie nie są problemem, o patologii mówi się wtedy, gdy proporcje między nimi zostają zaburzone.

Jak już zaznaczono, dyslipidemia to jedno z tych zaburzeń, które rozwijają się po cichu. Nie boli, długo nie daje wyraźnych sygnałów ostrzegawczych, dlatego łatwo ją zignorować. Tymczasem właśnie ta „bezobjawowość”, sprawia że u wielu osób rozpoznanie pada dopiero wtedy, gdy pojawiają się pierwsze powikłania.

Zobacz także: Prawidłowy puls – jaki powinien być? Sprawdź!

Jakie wyróżniamy rodzaje zaburzeń lipidowych?

Zaburzenia lipidowe nie są jednorodne, a dyslipidemia to tak naprawdę nie jedna choroba, a gruba schorzeń, mogąca dotyczyć różnych frakcji lipidów. Wyróżniamy:

• dyslipidemię pierwotną – uwarunkowaną genetycznie, często jest obecna już od młodego wieku,
• dyslipidemię wtórną – nabytą, związaną ze stylem życia lub innymi chorobami.

Bardzo ważne jest rozróżnienie dyslipidemii wtórnej od pierwotnej, ponieważ w przypadku dyslipidemii wtórnej poprawa stylu życia może znacznie wpłynąć na wynik lipidogramu. Diagnozowaniem i leczeniem dyslipidemii, zajmuje się lekarz rodzinny, lub kardiolog.

Hipercholesterolemia to pojęcie dużo węższe – oznacza wyłącznie podwyższony cholesterol.

Dyslipidemia aterogenna – aterogenna triada lipidowa

Dyslipidemia aterogenna to szczególnie niebezpieczny rodzaj zaburzeń lipidowych, zwłaszcza z punktu widzenia układu sercowo-naczyniowego. Bywa nazywana także aterogenną triadą lipidową, ponieważ obejmuje jednoczesne występowanie trzech niekorzystnych zjawisk:

• wysokiego poziomu trójglicerydów,
• niskiego poziomu HDL,
• obecności małych, gęstych cząsteczek LDL.

Dyslipidemia aterogenna często diagnozowana jest u pacjentów z:

• otyłością brzuszną,
• insulinoopornością,
• cukrzycą typu 2 lub zespołem metabolicznym.

Dyslipidemia mieszana – co to?

Dyslipidemia mieszana to stan, w którym występuje:

• podwyższony poziom cholesterol całkowitego i/lub LDL,
• podwyższony poziom trójglicerydów.

To połączenie znacznie zwiększa ryzyko wystąpienia powikłań ze strony układu sercowo-naczyniowego, ponadto stanowi znaczne wyzwanie terapeutyczne. Leczenie dyslipidemii mieszanej wymaga jednoczesnego wpływania na dwie frakcje lipidów. Najczęściej konieczne jest:

• przestrzeganie odpowiedniej diety,
• zmiana stylu życia,
• leczenie farmakologiczne dobrane indywidualnie do pacjenta i jego stanu zdrowia.

Ciężka dyslipidemia i hipercholesterolemia rodzinna

Ciężka dyslipidemia jest zaburzeniem lipidowym, w którym stężenia cholesterolu i trójglicerydów są bardzo wysokie, niezależnie od diety czy aktywności fizycznej. Przyczyną są zwykle czynniki genetyczne, tak jak w hipercholesterolemii rodzinnej.

Czym charakteryzują się te schorzenia?

• Wysokim ryzykiem przedwczesnej miażdżycy i zawału serca,
• nieprawidłowe wyniki pojawiają się wcześnie – już u młodych dorosłych i dzieci,
• niezbędna jest wczesna diagnostyka i intensywne leczenie.

Skąd bierze się dyslipidemia – czy to tylko kwestia diety?

Na wynik lipodogramu wpływa cały szereg czynników – dieta, choć kluczowa, nie jest jedynym z nich. Do innych przyczyn zaliczyć można styl życia, choroby przewlekłe, leki, używki.

Nie da się ukryć, że współczesny styl życia sprzyja rozregulowaniu gospodarki tłuszczowej. Dieta bogata w:

• tłuszcze nasycone (tłuste mięso, wędliny, masło, śmietana),
• tłuszcze trans (fast foody, gotowe wypieki, wyroby cukiernicze),
• cukry proste (słodycze, napoje, nadmiar alkoholu),

obciąża wątrobę, która zaczyna produkować zwiększone ilości trójglicerydów i cholesterolu LDL. Szczególnie problematyczny jest także nadmiar cukru: wątroba przekształca go w tłuszcz, a to zwiększa ryzyko rozwoju dyslipidemii, szczególnie aterogennej.

W rozwoju dyslipidemii istotny jest także brak ruchu. Aktywność fizyczna niesie za sobą wiele pozytywnych skutków:

• podnosi poziom cholesterolu HDL,
• wspomaga ,,spalanie” trójglicerydów,
• poprawia wrażliwość tkanek na insulinę.

Siedzący tryb życia działa zupełnie odwrotnie – obniża HDL i sprzyja gromadzeniu się niekorzystnych frakcji lipidów we krwi.

Choroby przewlekłe a dyslipidemia wtórna

Dyslipidemia nie zawsze jest problemem „samym w sobie”. U wielu pacjentów to efekt innych schorzeń, które stopniowo rozregulowują gospodarkę lipidową i wypaczają wyniki lipidogramu. Właśnie dlatego mówi się o dyslipidemii wtórnej – takiej, która jest konsekwencją choroby podstawowej. Do takich schorzeń zalicza się:

• cukrzycę typu 2 i insulinooporność – sprzyjają wzrostowi trójglicerydów i spadkowi HDL,
• niedoczynność tarczycy – spowalnia metabolizm lipidów,
• choroby nerek, szczególnie zespół nerczycowy,
• choroby wątroby – wątroba odpowiada za produkcję i metabolizm lipidów.

W takich przypadkach samo obniżenie cholesterolu nie wystarczy – trzeba leczyć chorobę podstawową.

Zobacz także: Diabetolog, Endokrynolog

Czy leki i używki wpływają na gospodarkę lipidową?

Na poziom cholesterolu wpływają również czynniki, których pacjenci zupełnie z nim nie wiążą:

• niektóre leki – m.in. glikokortykosteroidy, leki hormonalne,
• alkohol – znacząco podnosi poziom trójglicerydów,
• palenie papierosów – obniża stężenie ochronnego HDL, nasila procesy miażdżycowe.

Przy nieprawidłowych wynikach lipidogramu ważne jest przeanalizowanie nie tylko samej diety, a całego stylu życia pacjenta i przyjmowanych przez niego leków.

Jak objawia się dyslipidemia? Czy można ją dostrzec gołym okiem?

Dyslipidemia nie boli i w zdecydowanej większości przypadków nie daje żadnych objawów. Podwyższony cholesterol czy trójglicerydy nie dają żadnych sygnałów ostrzegawczych, które mogłyby skłonić do badań, dlatego problem może narastać latami, stopniowo uszkadzając naczynia krwionośne. Brak objawów usypia czujność, a wiele osób o chorobie dowiaduje się dopiero po rozpoznaniu miażdżycy lub przebytym incydencie sercowo-naczyniowym.

Czasami można jednak zaobserwować pewne odstępstwa od reguły, tj. wtedy kiedy dyslipidemia daje widoczne objawy zewnętrzne. Są to:

• ksantelazmy (żółtaki) – żółtawe, miękkie zmiany na powiekach,
• guzki cholesterolowe na ścięgnach, najczęściej w okolicy ścięgna Achillesa lub na dłoniach,
• rąbek starczy rogówki – biaława lub szarawa obwódka wokół tęczówki oka, szczególnie niepokojąca u osób młodych.

Takie objawy powinny skłonić do pilnej diagnostyki, ponieważ często świadczą o ciężkiej, długo trwającej dyslipidemii.

Niestety, bardzo często pierwszym „objawem” dyslipidemii są jej powikłania. Mogą one przybierać formę:

• bólu w klatce piersiowej podczas wysiłku, będącego objawem choroby wieńcowej,
• zawału serca lub udaru mózgu,
• ostrego zapalenia trzustki – w przypadku bardzo wysokich trójglicerydów.

To właśnie dlatego dyslipidemia uznawana jest za chorobę wyjątkowo podstępną. Jedynym skutecznym sposobem jej wykrycia pozostają regularne badania krwi, nawet jeśli samopoczucie nie budzi żadnych zastrzeżeń.

Czym grozi dyslipidemia i jaki ma związek z miażdżycą?

Nieleczona dyslipidemia to jeden z głównych czynników rozwoju miażdżycy i chorób sercowo-naczyniowych. To właśnie dlatego tak często podkreśla się zależność dyslipidemia a miażdżyca. Gdy we krwi utrzymuje się nadmiar cholesterolu LDL, jego cząsteczki przenikają pod śródbłonek naczyń krwionośnych. Tam:

• ulegają utlenieniu,
• wywołują przewlekły stan zapalny,
• stopniowo tworzą blaszkę miażdżycową.

Z czasem naczynia tracą elastyczność i ulegają zwężeniu, co ogranicza przepływ krwi do serca, mózgu i innych narządów. W ten sposób dyslipidemia przez lata niszczy układ krążenia.

Konsekwencje sercowo-naczyniowe

Do najpoważniejszych powikłań należą:

• choroba niedokrwienna serca,
• zawał mięśnia sercowego,
• udar niedokrwienny mózgu,
• miażdżyca tętnic kończyn dolnych, objawiająca się chromaniem przestankowym.

Zobacz także: Wysokie ciśnienie tętnicze krwi, Cichy zabójca, czyli kilka słów o nadciśnieniu tętniczym

Bardzo wysokie trójglicerydy a trzustka

Przy ekstremalnie wysokim poziomie trójglicerydów dyslipidemia może prowadzić do ostrego zapalenia trzustki – stanu nagłego i potencjalnie zagrażającego życiu. To pokazuje jasno, czym grozi dyslipidemia i dlaczego nie wolno jej lekceważyć. Regularne badania i leczenie pozwalają skutecznie ograniczyć to ryzyko.

Jak diagnozować zaburzenia lipidowe?

Podstawą rozpoznania jest wykonanie lipidogramu (inaczej profilu lipidowego), w którego skład wchodzą:

• cholesterol całkowity,
• LDL,
• HDL,
• trójglicerydy.

Współczesna diagnostyka coraz rzadziej skupia się wyłącznie na cholesterolu całkowitym. Znacznie większe znaczenie ma:

• stężenie LDL, które bezpośrednio wiąże się z ryzykiem miażdżycy,
• cholesterol nie-HDL, czyli suma wszystkich frakcji aterogennych (LDL i innych lipoprotein sprzyjających odkładaniu blaszek miażdżycowych).

Jak przygotować się do badania:

• należy wykonać je na czczo – po posiłku trójglicerydy mogą przejściowo znacznie wzrosnąć i zafałszować rzeczywisty obraz gospodarki lipidowej,
• dzień wcześniej unikać alkoholu i ciężkostrawnych posiłków.

Kto powinien się badać?

• mężczyźni po 40. roku życia,
• kobiety po 50. roku życia,
• osoby z nadwagą lub obciążeniem rodzinnym.
• Pacjenci, którzy z powodu innych schorzeń lub czynników ryzyka otrzymali takie zalecenie od lekarza

Jak wygląda leczenie dyslipidemii?

Niezależnie od rodzaju zaburzeń lipidowych, fundamentem skutecznej terapii są:

• zdrowa, zbilansowana dieta,
• regularna aktywność fizyczna,
• redukcja masy ciała,
• ograniczenie alkoholu i zaprzestanie palenia.

Nierzadko konieczne jest zastosowanie farmakoterapii. Statyny to najczęściej stosowane leki obniżające cholesterol LDL. Działają poprzez hamowanie produkcji cholesterolu w wątrobie i mają udowodnioną skuteczność w zmniejszaniu ryzyka zawału serca oraz udaru mózgu.

Inne leki stosowane w leczeniu zaburzeń lipidowych to także:

• fibraty – stosowane głównie przy wysokich trójglicerydach,
• ezetymib – ogranicza wchłanianie cholesterolu,
• inhibitory PCSK9 – w ciężkiej dyslipidemii.

Dobór leczenia zawsze jest indywidualny, podejmowany przez lekarza w oparciu o wiele czynników, w tym, ryzyko sercowo-naczyniowe pacjenta.

Jaka dieta jest zalecana przy zaburzeniach lipidowych?

Dobrze dobrana dieta ma kluczowe znaczenie w leczeniu zaburzeń lipidowych. Najważniejsza jest zmiana jakości spożywanych produktów, a nie restrykcyjne liczenie kalorii.

Najważniejsze są tłuszcze. Należy ograniczyć:

• tłuszcze nasycone (smalec, masło, tłuste mięsa),
• tłuszcze trans (twarde margaryny, wyroby cukiernicze).

Warto zastąpić je tłuszczami nienasyconymi:

• oliwą z oliwek i olejem rzepakowym,
• orzechami, pestkami, awokado.

Nie powinno się zapominać o spożywaniu błonnika – ten rozpuszczalny z owsa, warzyw i owoców pomaga wiązać cholesterol w jelitach i usuwać go z organizmu. Dodatkowym wsparciem mogą być produkty wzbogacane w sterole i stanole roślinne.

Tłuste ryby morskie dostarczają kwasów omega-3, które obniżają trójglicerydy i działają przeciwzapalnie.

Jednocześnie warto ograniczyć cukry proste i alkohol, ponieważ ich nadmiar jest w wątrobie zamieniany w trójglicerydy – szczególnie niekorzystne w dyslipidemii aterogennej.