Cykl przemocy, czyli dlaczego ofiara „nie odchodzi”

Czym jest cykl przemocy? Wyjaśnienie mechanizmu i koła przemocy

Cykl przemocy to zjawisko, które często występuje w relacjach, w których sprawca stosuje przemoc fizyczną, emocjonalną lub psychologiczną. Definicja tego cyklu, opracowana przez psycholożkę Lenore Walker, opisuje go jako fazowy model, który składa się z trzech etapów takich, jak narastanie napięcia, akt przemocy i fazy „miodowego miesiąca”. Każdy z okresów  ma swoje charakterystyczne cechy, które wpływają na powtarzalność cyklu i jego nasilanie się z czasem.

Faza narastania napięcia

To moment, w którym przemoc jeszcze nie jest jawna, ale ofiara zauważa i odczuwa jej sygnały. Zaczyna być czujna, pojawia się u niej niepokój lub lęk oraz poczucie konieczności „chodzenia na palcach”. Zaczyna kontrolować swoje zachowania, słowa i emocje, by nie spowodować przykrej sytuacji lub wybuchu u drugiej strony.

W tym czasie sprawca staje się coraz bardziej drażliwy, krytyczny lub kontrolujący. Wzrasta jego irytacja i nawet drobne sytuacje stają się pretekstem do kłótni, oskarżeń lub podważania wartości ofiary. Często pojawiają się subtelne formy przemocy psychicznej takie, jak chłód emocjonalny, szantaż, gaslighting, karanie ciszą, ironiczne przytyczki czy groźby. Ofiara zazwyczaj bierze na siebie odpowiedzialność za występujące napięcie, wierząc, że jeśli będzie „zachowywać się lepiej” czy „starać się bardziej”, uda się uniknąć kolejnej przykrej sytuacji.

Faza ostrej przemocy (aktu przemocy)

Jest to kulminacyjna faza cyklu, w której napięcie przeradza się w otwarty atak. Z perspektywy ofiary jest to doświadczenie silnego strachu, szoku i bezradności. Często towarzyszy mu poczucie zagrożenia, chaosu i utraty kontroli nad sytuacją. Ofiara może „zamierać”, podporządkowywać się lub próbować łagodzić sytuację, by jak najszybciej zakończyć przemoc.

W tym momencie sprawca rozładowuje nagromadzone napięcie poprzez przemoc fizyczną, psychiczną, werbalną lub seksualną, często usprawiedliwiając swoje zachowanie winą ofiary lub okolicznościami zewnętrznymi (np. napięciem w pracy, złością na inną osobę). Działania sprawcy mają na celu dominację, zastraszenie i odzyskanie kontroli. Na pierwszy plan wysuwają się brak empatii, skłonności sadystyczne i przekraczanie granic.

Po akcie przemocy ofiara zwykle doświadcza wstydu, poczucia winy i dezorientacji, co dodatkowo utrudnia jej szukanie pomocy lub przerwanie cyklu.

Dowiedz się więcej: Przemoc seksualna – co to dokładnie jest i jakie są jej przejawy

Faza „miodowego miesiąca” i pozornej stabilizacji

To okres pozornego uspokojenia po akcie przemocy, który bywa szczególnie mylący z perspektywy ofiary. Doświadcza ona ulgi, nadziei i chwilowego poczucia bezpieczeństwa, często wierząc, że przemoc była jednorazowym incydentem i że relacja może się zmienić. Sprawca w tym czasie okazuje skruchę, przeprasza, obiecuje poprawę, bywa czuły, troskliwy i zaangażowany, a czasem zasypuje ofiarę gestami miłości lub prezentami (lovebombing, czyli bombardowanie miłością).

Jednocześnie działania te pełnią funkcję manipulacyjną. Ich celem jest odbudowanie więzi, osłabienie czujności ofiary i utrzymanie jej w relacji. Ofiara może minimalizować wcześniejszą przemoc, usprawiedliwiać sprawcę, wypierać własne emocje i wycofywać się z prób szukania pomocy, czując wstyd lub obawę, że przesadza lub nadinterpretowuje fakty. W ten sposób faza „miodowego miesiąca” wzmacnia uzależnienie emocjonalne i utrwala błędne koło przemocy, przygotowując grunt pod kolejne narastanie napięcia i powtórne występowanie cyklu.

Dowiedz się więcej: Przemoc domowa

Dlaczego ofiara nie odchodzi? Psychologiczne i praktyczne bariery

Cykl przemocy jest trudny do przerwania, ponieważ każdy z jego etapów wzmacnia siebie nawzajem. U ofiary wykształca się emocjonalne uzależnienie od sprawcy (powstaje trauma bonding, czyli traumatyczna więź). Skuteczne manipulacje psychologiczne sprawiają, że czuje się ona zupełnie zagubiona i bezsilna. Następnie faza bombardowania miłością przynosi jej chwilowe ukojenie, ale i dezorientację, pokazując, że „wcale nie jest tak źle”. Ponadto poczucie wstydu, często też izolacja społeczna i lęk przed represjami sprawcy utrudniają podjęcie decyzji o wyjściu z relacji. „Koło przemocy” jest więc zamkniętym kręgiem, z którego ofiara czuje, że nie ma wyjścia.

Do najczęstszych przyczyn, dla których ofiara nie odchodzi, należą także:

• Obniżone poczucie sprawczości i lęk przed zmianą – długotrwała przemoc prowadzi do utraty wiary we własne możliwości i w poczucie własnej wartości, a wizja samodzielnego życia może wydawać się bardziej przerażająca niż trwanie w znanym, choć krzywdzącym schemacie. Szczególnie jeśli jest on przerywany przez „pozytywne” momenty.
• Zastraszanie, izolacja i kontrola finansowa – sprawca często ogranicza kontakty społeczne ofiary, odsuwając ją od znajomych czy rodziny. Przejmuje kontrolę nad pieniędzmi lub podejmowaniem decyzji, co realnie utrudnia odejście i buduje poczucie całkowitej zależności.
• Wstyd, poczucie winy oraz przekonania kulturowe i rodzinne – ofiara może obawiać się oceny otoczenia, czuć się odpowiedzialna za przemoc lub wierzyć, że „związek trzeba ratować za wszelką cenę”, zwłaszcza jeśli takie wzorce były obecne w jej rodzinie pochodzenia.
• Realne zagrożenie ze strony sprawcy – odejście bywa momentem największego ryzyka eskalacji przemocy. Groźby, stalking czy wcześniejsze doświadczenia agresji sprawiają, że strach o własne życie lub bezpieczeństwo dzieci paraliżuje decyzję o rozstaniu.

Istnieją również specyficzne bariery charakterystyczne dla określonych form przemocy i różnego charakteru sprawców. W relacji z osobą narcystyczną (z narcystycznym zaburzeniem osobowości) ofiara bywa silnie uwikłana w manipulacje, naprzemienną idealizację i dewaluację, co utrudnia rozpoznanie przemocy i udzielenie sobie prawa do odejścia. Przy alkoholizmie oprawcy dochodzi często nadzieja, że „jak przestanie pić, wszystko się zmieni”, podtrzymująca trwanie w relacji. Z kolei w przypadku przemocy psychicznej, niezależnie od charakteru sprawcy, brak widocznych śladów i trudność jej nazwania powodują, że ofiara podważa własne doświadczenia i opóźnia decyzję o szukaniu pomocy. Wszystkie te czynniki razem sprawiają, że odejście z relacji przemocowej nie jest prostą decyzją, ale złożonym procesem wymagającym wsparcia.

Sprawdź: Syndrom sztokholmski – co to jest, skąd się bierze i jak go rozpoznać?

Formy przemocy w związku i rodzinie – jak je rozpoznać?

Przemoc w związku i rodzinie może przyjmować wiele postaci, które nie są łatwe do zauważenia, szczególnie na początku relacji. Stąd zarzuty otoczenia, że „jak ofiara mogła nie widzieć, w co się ładuje” powodują wtórną wiktymizację, przyczyniając się do pogłębienia jej problemów z własną samooceną.

Różne formy przemocy wpisują się w cykl przemocy w rodzinie, w którym poszczególne zachowania narastają stopniowo i z czasem stają się „normą”. Rozpoznanie konkretnych form nadużyć jest więc kluczowe, aby przerwać koło przemocy i nazwać to, co faktycznie dzieje się w relacji.

Przemoc przybiera inną formę (przemoc psychiczna, fizyczna, seksualna, ekonomiczna) w zależności od relacji poziomej (partnerzy, rodzeństwo) lub pionowej (rodzic-dziecko).

• W związku partnerskim opiera się często na kontroli emocjonalnej i zależności jednej ze stron.
• W relacji rodzic-dziecko może być usprawiedliwiana „wychowaniem” lub „dobrem dziecka”. Szczególnie destrukcyjna jest długofalowa przewaga władzy i brak możliwości obrony dziecka przed rodzicem.
• W rodzeństwie przemoc bywa bagatelizowana jako rywalizacja lub „zwykłe kłótnie”, mimo że często opiera się na przewadze wieku, siły lub pozycji i prowadzi do długotrwałego podporządkowania jednego z dzieci.

Zobacz też: Przemoc ekonomiczna – czym jest? Formy przemocy

Jak przerwać cykl przemocy i zatrzymać przemoc w rodzinie?

Zatrzymanie przemocy w rodzinie rzadko jest jednorazowym działaniem. To proces, który zaczyna się od pierwszej reakcji na przekraczanie granic. Gdy pojawia się przemoc, kluczowe jest jej nazwanie i uznanie, że nie jest konfliktem ani kłótnią, tylko realnym zagrożeniem. Już na tym etapie warto szukać wsparcia poza relacją. Najlepiej u zaufanej osoby, specjalisty np. psychologa lub w instytucjach zajmujących się przeciwdziałaniem przemocy w rodzinie.

Umów wizytę

Zadzwoń 22 275 96 29

Umów wizytę

Zadzwoń 22 275 96 29

Istotnym elementem ochrony jest dokumentowanie przemocy. Zdjęcia obrażeń, zapisy wiadomości, nagrania, notatki z datami zdarzeń czy relacje świadków mogą mieć znaczenie dowodowe i wzmacniają poczucie sprawczości ofiary. Taka dokumentacja bywa kluczowa przy zgłaszaniu sprawy odpowiednim służbom lub we wszczętym postępowaniu prawnym.

Dużą rolę odgrywają także świadkowie przemocy, np. sąsiedzi, bliscy, nauczyciele czy współpracownicy. Jak reagować na przemoc? Nie chodzi o konfrontowanie sprawcy i przeprowadzanie mu interwencji, ale o wezwanie pomocy, zaoferowanie wsparcia ofierze i niepozostawanie obojętnym. Brak reakcji otoczenia często wzmacnia koło przemocy, bezsilność ofiary i poczucie bezkarności oprawcy.

Przerwanie cyklu przemocy wymaga również przygotowania planu bezpieczeństwa. Obejmuje on m.in. ustalenie, gdzie można się schronić, spakowanie najważniejszych dokumentów i najpotrzebniejszych rzeczy, zapamiętanie numerów alarmowych oraz poinformowanie zaufanych osób o sytuacji. Taki plan zwiększa szanse na bezpieczne opuszczenie domu w momencie zagrożenia.

W sytuacji bezpośredniego niebezpieczeństwa należy wzywać policję, niezależnie od wcześniejszych obaw czy wątpliwości. Interwencja służb może uruchomić procedurę Niebieskiej Karty, która jest formalnym mechanizmem ochrony ofiary i monitorowania sytuacji w rodzinie. Procedura ta może zostać uruchomiona niezależnie od decyzji osoby doświadczającej przemocy, aby zapewnić jej ochronę, dostęp do wsparcia oraz zmniejszyć ryzyko kolejnych aktów agresji. To ważna informacja, by ofiara nie czuła się winna tego, że „doniosła na bliską osobę”.

Jak przeciwdziałać przemocy wrodzinie? Osoby nią dotknięte mogą korzystać ze wsparcia różnych instytucji, w tym ośrodków pomocy społecznej, centrów interwencji kryzysowej, organizacji pozarządowych, telefonów zaufania czy specjalistów z zakresu psychologii i prawa. Profesjonalne podejście bywa niezbędne, ponieważ zerwanie cyklu przemocy często wymaga wielu prób. Jednak każda z nich jest krokiem w stronę odzyskania poczucia kontroli nad własnym życiem i bezpieczeństwa.

Jak odejść z toksycznej relacji?

Gdy pojawia się pytanie, jak odejść z toksycznego związku, często przybiera ono różne formy: jak odejść od alkoholika, jak odejść od narcyza, jak odejść od toksyka, zwłaszcza gdy są dzieci. Choć okoliczności bywają inne, rdzeń problemu pozostaje wspólny. To relacja opierająca się na kontroli, nierówności i systematycznym naruszaniu granic ofiary. To właśnie ten mechanizm sprawia, że odejście jest tak trudne, a nie „słabość” osoby doświadczającej przemocy.

W relacjach z osobą uzależnioną przemoc i chaos często są wzmacniane przez to, jak działa nałóg, który fazami przypomina cykl przemocy. Występują więc napięcie, eskalacja, skrucha i obietnice zmiany. W relacjach narcystycznych trudność polega na głębokim uwikłaniu psychicznym ofiary. W obu przypadkach odejście bywa odwlekane przez nadzieję, że „tym razem będzie inaczej”, mimo że wzorzec się powtarza.

Co zrobić, aby realnie przygotować się do odejścia z toksycznej relacji?

• Zbierz fakty, nie deklaracje – zapisuj konkretne sytuacje, zachowania, groźby, epizody przemocy, łamanie granic. To pomaga utrzymać decyzję i chroni przed manipulacją („przesadzasz”, „to było dawno”).
• Zabezpiecz podstawy samodzielności – dostęp do pieniędzy, dokumentów, konta bankowego, telefonu i bezpiecznego miejsca pobytu, choćby tymczasowego.
• Ustal jedną zaufaną osobę lub instytucję, która zna plan odejścia i może zareagować w razie eskalacji. Samotne działanie zwiększa ryzyko cofnięcia się przed wykonaniem kroku.
• Nie informuj sprawcy o planach z wyprzedzeniem, jeśli istnieje ryzyko agresji, zastraszania lub manipulacji. Odejście powinno nastąpić w możliwie bezpiecznym momencie.

Kluczowym elementem przygotowania do odejścia jest realistyczna ocena ryzyka i zaplanowanie działań z wyprzedzeniem. Szczególnej ostrożności wymaga sytuacja, gdy w relacji są dzieci. Przemoc wobec jednego z rodziców lub w ich obecności również jest formą krzywdzenia i wymaga interwencji.

Po odejściu ważne jest to, aby wytrwać w postanowieniu. Nie zawsze jest to proste, szczególnie jeśli sprawca stosuje taktyki, które działały wcześniej – od okazywania skruchy, przez love bombing i obietnice poprawy, po zastraszanie. Aby nie wrócić do relacji:

• Ogranicz kontakt do minimum, a jeśli są dzieci wyłącznie do spraw formalnych. Najlepiej w formie pisemnej (np. SMS lub mail).
• Nie tłumacz i nie negocjuj decyzji. Próby rozmowy często stają się przestrzenią do prób ponownego wciągnięcia w relację (hooveringu), wzbudzania winy lub strachu.
• Zabezpiecz się psychicznie. Wsparcie, np. psychoterapeuty , pomaga utrzymać granice i zrozumieć mechanizmy, które wcześniej wiązały Cię z relacją.
• Traktuj każdą „nagłą zmianę” sprawcy ostrożnie. Poprawa zachowania po odejściu jest częścią schematu odzyskiwania kontroli, nie dowodem trwałej zmiany.

Jak odbudować własną siłę po wyjściu z przemocowej relacji?

Dochodzenie do siebie po wyjściu z relacji przemocowej to proces stopniowego odzyskiwania poczucia wpływu na własne życie. Podstawą jest wzmacnianie poczucia własnej wartości, rozumiane jako prawo do granic, potrzeb i decyzji bez konieczności ich uzasadniania oraz wiara we własną sprawczość i zaradność.

Istotną rolę odgrywa tu psychoterapia indywidualna. Szczególnie w pracy z traumą, z objawami zespołu stresu pourazowego (PTSD) lub ze współuzależnieniem. Pomaga ona zrozumieć własne reakcje i przerwać schematy utrwalone w toksycznej relacji.

Równolegle ważny jest powrót do samodzielnych decyzji i kontaktów społecznych, nawet w niewielkiej skali. Odbudowa relacji z ludźmi i codzienna autonomia wzmacniają poczucie bezpieczeństwa. Trudne emocje po odejściu są naturalne i nie świadczą o błędzie. Ich przepracowanie i akceptacja zmniejszają ryzyko powrotów, z którym najlepiej radzić sobie właśnie poprzez jasne granice i stałe wsparcie życzliwych osób.

Należy podkreślić, że niezależnie od okoliczności, jedna rzecz pozostaje niezmienna – odpowiedzialność za przemoc zawsze ponosi sprawca, a osoba jej doświadczająca nigdy nie jest winna temu, co ją spotkało.