Autyzm cyfrowy (wtórny) stanowi coraz częściej obserwowany fenomen XXI wieku, wiążący się z nadmiernym korzystaniem z urządzeń cyfrowych przez dzieci. Zjawisko to wywołuje zmiany w funkcjonowaniu mózgu oraz rozwoju społeczno-emocjonalnym, które przypominają cechy autyzmu, jednak mają inną etiologię i
Spis treści
Czym jest autyzm cyfrowy?
Autyzm cyfrowy, określany także jako autyzm wtórny lub wirtualny, nie jest zaburzeniem ze spektrum autyzmu (ASD) w rozumieniu klinicznym, lecz reakcją rozwojową mózgu na nadmiar bodźców ekranowych i brak odpowiednich interakcji społecznych. ASD jest zaburzeniem neurorozwojowym o podłożu genetycznym i neurobiologicznym, objawiającym się już od wczesnego dzieciństwa. Natomiast autyzm cyfrowy powstaje w wyniku zaniedbań środowiskowych, głównie braku kontaktu interpersonalnego i przewagi bodźców cyfrowych, które prowadzą do niedostatecznego rozwoju „mózgu społecznego”. Badania neuroobrazowe wskazują, że nadmierna ekspozycja na urządzenia cyfrowe wpływa na plastyczność mózgu poprzez modulację sieci neuronalnych odpowiedzialnych za uwagę, emocje i komunikację (Rideout, 2020; Christakis, 2019).
Zobacz też: Autyzm – objawy, diagnostyka, leczenie
Autyzm cyfrowy u dzieci – objawy i pierwsze sygnały
W literaturze naukowej opisano, że kluczowe symptomy autyzmu cyfrowego to: ograniczony kontakt wzrokowy, opóźnienie rozwoju mowy, wycofanie społeczne, brak reakcji na bodźce społeczne (np. na własne imię), trudności z koncentracją oraz zaburzenia emocjonalne.
Dzieci z tym zjawiskiem często wykazują fascynację ruchomymi obrazami i dźwiękami, które dostarcza ekran, co powoduje izolację od rzeczywistych relacji społecznych.
Te obserwacje są potwierdzone w badaniach pediatrycznych (Stiglic & Viner, 2019),
które pokazują związek pomiędzy powierzchownym użytkowaniem mediów cyfrowych a rozwojem deficytów społecznych u najmłodszych.
Autyzm cyfrowy u 2-, 3- i 5-latka – różnice rozwojowe
- U 2-latków występuje brak gaworzenia, słaby lub nieobecny kontakt wzrokowy, brak gestów komunikacyjnych; ich rozwój mowy i interakcji jest opóźniony w porównaniu z normą rozwojową (Council on Communications and Media, 2016).
- U 3-latków pojawiają się trudności w używaniu mowy do komunikacji, utrudniona jest zabawa symboliczna, a stereotypie ruchowe wynikają często z nadmiernego czasu ekranowego (Madigan et al., 2020).
- U 5-latków obserwuje się nasilone trudności społeczne, napady agresji związane
z odstawieniem urządzeń oraz problemy z koncentracją uwagi i regulacją emocji (Twenge & Campbell, 2018).
Skąd się bierze autyzm cyfrowy?
Neurobiologia autyzmu cyfrowego koncentruje się na dysfunkcji sieci neuronalnych związanych z uczeniem się społecznym, regulacją emocji i uwagi. Nadmierna ekspozycja na ekrany powoduje nadpobudliwość w obszarach wzrokowych przy jednoczesnym niedostatecznym rozwoju neuronów odpowiedzialnych za empatię i interakcje społeczne (Domingues-Montanari, 2017). Kontakt bezpośredni z człowiekiem stymuluje rozwój tzw. „mózgu społecznego” poprzez wzajemne interakcje sensoryczne i emocjonalne.
Smartfony i tablety wpływają na neuroprzekaźnictwo, w szczególności na układ dopaminergiczny, co może prowadzić do trudności z utrzymaniem uwagi i uzależnień behawioralnych (Lemola et al., 2015). Rodzicielski stres i brak zaangażowania w interakcję z dzieckiem dodatkowo pogłębiają ten stan.
Autyzm wirtualny – kiedy szukać pomocy?
Specjaliści rekomendują konsultację, gdy opisane objawy utrzymują się powyżej 6 miesięcy i znacząco wpływają na funkcjonowanie dziecka. Przejściowe trudności są typowe we wczesnym rozwoju, lecz utrwalenie deficytów powinno skłonić do wizyty u psychologa dziecięcego lub psychiatry dzieci i młodzieży . Kluczowe wskaźniki do interwencji to utrzymujące się zaburzenia komunikacji, trudności społeczne i emocjonalne oraz problemy z koncentracją (American Academy of Pediatrics, 2016).
Sprawdź także: Test na autyzm – jak wygląda diagnostyka?
Autyzm cyfrowy – wpływ telefonu na mózg
Ekspozycja na szybkie zmiany obrazów oraz dźwięków w ekranach powoduje dysproporcję pomiędzy intensywnym odbiorem bodźców wzrokowych a niedostateczną stymulacją emocjonalną. Empatia i zdolności rozumienia emocji są osłabione, co wynika z niedostatecznej praktyki komunikacji niewerbalnej (Radesky et al., 2020). Mechanizm „nagrody ekranowej” aktywuje układ nagrody mózgu, co prowadzi do wzmożonej produkcji neuroprzekaźników związanych z przyjemnością (np. dopaminy), stymulując zachowania poszukujące szybkich gratyfikacji i utrudniając rozwój długotrwałej uwagi (Kuss & Griffiths, 2017).
Dowiedz się więcej: Autyzm u dorosłych – jak się objawia? Diagnostyka
Autyzm cyfrowy leczenie i profilaktyka
Pierwszym krokiem w terapii jest ograniczenie kontaktu dziecka z ekranami, zgodnie
z rekomendacjami wypracowanymi przez Amerykańską Akademię Pediatrii, która zaleca „zerowy” ekranowy czas dla dzieci do 2-3 roku życia (American Academy of Pediatrics, 2016). Wsparcie terapeutyczne obejmuje terapię logopedyczną, integrację sensoryczną, terapie behawioralne oraz techniki pracy z rodziną. Ważne jest stopniowe wprowadzanie interakcji społecznych i wspólnej zabawy, które stymulują rozwój kompetencji komunikacyjnych i emocjonalnych (Zimmermann & Christodoulou, 2021).
Czy autyzm cyfrowy jest odwracalny?
Badania wykazały, że u dzieci, które przeszły cyfrowy detoks i odpowiednią terapię, obserwuje się poprawę w funkcjach komunikacyjnych i społecznych. Terapia relacyjna, w tym praca nad kontaktem wzrokowym, zabawą i mową, jest bardzo ważna dla odbudowy funkcji mózgu społecznego i umiejętności interakcji (Schultz, 2022).
Autyzm cyfrowy u dzieci – jak wspierać zdrowy rozwój?
Zapewnienie bogatego środowiska sensorycznego i społecznego poprzez czytanie, muzykę i aktywności na świeżym powietrzu sprzyja prawidłowemu rozwojowi dziecka. Istotna jest świadoma postawa rodziców jako cyfrowych wzorców, wykazujących umiar i kontrolę w korzystaniu z technologii, co umożliwia dziecku naukę zdrowych nawyków (Christakis, 2019).
Autyzm cyfrowy – co mogą zrobić rodzice i nauczyciele
- Edukować się w zakresie wpływu ekranów na rozwój dziecka
- Współpracować z terapeutami, psychologami i pedagogami
- Promować alternatywne formy zabawy oparte na ruchu, kreatywności i bezpośrednim kontakcie społecznym (Twenge & Campbell, 2018)
Autyzm cyfrowy – realistyczny plan działania
Istotna jest wczesna diagnoza i interwencja, ograniczenie czasu ekranowego oraz odbudowa kontaktów społecznych przez codzienne interakcje i zabawę. Rodzice powinni systematycznie obserwować dziecko, nawiązywać kontakt wzrokowy, spędzać czas na aktywnościach poza ekranem i korzystać z konsultacji specjalistycznych, co zwiększa szanse na skuteczne odwrócenie negatywnych skutków autyzmu cyfrowego.
Autor tekstu
Udostępnij:
Zobacz także
Budowanie odporności psychicznej – o wewnętrznej sile słów kilka
W obliczu trwającej epidemii słowo: „odporność” nabrało wyjątkowego znaczenia. Potrzebujemy jej zasobów do obrony przed zagrażającym wirusem. Silny układ odpornościowy działa niczym tarcza osłaniająca przed potencjalnym atakiem. Zważywszy na fakt, iż system obronny jest ściśle powiązany z systemem nerwowym, warto zadbać o ich efektywną współpracę. Kondycja psychiczna wpływa znacząco na odpowiedź immunologiczną naszego organizmu, długotrwały stres, nierozładowane napięcia mogą ją osłabić, a dobrostan emocjonalny – wzmocnić. Im bardziej jesteśmy odporni, tym łatwiej nam mierzyć się z codziennymi problemami, chronić przed cierpieniem i przetrwać nawet najtrudniejsze kryzysy: osobiste, rodzinne, zawodowe, czy społeczne. Im większa w nas siła psychiczna, tym lepiej radzimy sobie z przeciwnościami, naciskami i ograniczeniami, szybciej wracamy do równowagi po życiowych wstrząsach i dokonujemy lepszych wyborów.
Przebodźcowanie i życie w pośpiechu – objawy, skutki i sposoby radzenia sobie
Poczucie, że zawsze jest się spóźnionym, wrażenie, że „co chwilę” jest poniedziałek, ciągłe odkładanie przyjemności na później, bo tyle jeszcze jest do zrobienia i twierdzenie, że doba jest za krótka – brzmi znajomo? To właśnie współczesny model życia w pośpiechu i bycia w ciągłym biegu, który w efekcie sprawia, że czujemy się zmęczeni, mimo że wcale dużo nie zrobiliśmy. Czym jest przebodźcowanie, jakie są jego skutki i sposoby radzenia sobie? Czytaj dalej, aby poznać odpowiedź.
Inteligencja emocjonalna – czym jest i jak ją rozwijać?
Rozpoznawanie, rozumienie oraz radzenie sobie z emocjami przydaje się w życiu prywatnym i zawodowym. Dzięki takim umiejętnościom łatwiej odnajdujemy się w sytuacjach społecznych, potrafimy adekwatnie reagować do sytuacji i panować nad trudnymi emocjami. Są to bardzo ważne kompetencje, które wpływają na jakość życia i wiążą się z poziomem inteligencji emocjonalnej. Czym właściwie jest inteligencja emocjonalna i jak ją rozwijać?
