Afty w jamie ustnej – jak wyglądają? Przyczyny, objawy i leczenie aft

Afty – co to jest? Jak wyglądają?

Afty to niewielkie, bolesne ubytki błony śluzowej jamy ustnej, mające postać płytkich nadżerek lub owrzodzeń. Zazwyczaj mają kształt okrągły lub owalny, średnicę od kilku milimetrów do ponad centymetra i są wyraźnie odgraniczone od zdrowej błony śluzowej. Zwykle pokrywa je biały, żółtawy lub szarawy nalot włóknikowy, a wokół widoczna jest czerwona obwódka zapalna. Często zanim zmiana stanie się widoczna, pojawia się miejscowe pieczenie lub mrowienie.

Typowo afty lokalizują się na:

• języku, zwłaszcza na jego brzegach i spodzie,
• błonie śluzowej policzków,
• gardle (na podniebieniu miękkim i tylnej ścianie gardła),
• lub w okolicy podjęzykowej i wargach.

W niektórych przypadkach, zwłaszcza w przebiegu chorób ogólnoustrojowych, zmiany aftowe mogą występować także na błonach śluzowych narządów płciowych.

Warto też zaznaczyć, że zmiany te bywają mylone z pleśniawkami, choć mają zupełnie inny charakter. Pleśniawki są wynikiem infekcji grzybiczej (Candida albicans) i mają postać białych, serowatych nalotów, które łatwo się zeskrobują. Wymagają leczenia przeciwgrzybiczego.

W przeciwieństwie do wielu zmian w jamie ustnej, afty nie są zaraźliwe. Nie przenoszą się między osobami, ponieważ nie są wywoływane przez wirusy ani bakterie, lecz mają charakter zapalny lub immunologiczny.

Zobacz także: Zapalenie dziąseł – przyczyny, objawy, sposoby leczenia

Rodzaje aft

Wyróżnia się trzy główne rodzaje aft, które różnią się wielkością, głębokością i przebiegiem klinicznym:

• afty Mikulicza – czyli małe, płytkie afty o średnicy około 3-5 mm. Jest to najczęstszy typ zmian. Pojawiają się pojedynczo lub w niewielkich grupach. Pokrywa je biały nalot otoczony czerwoną obwódką zapalną. Goją się samoistnie w ciągu 7-14 dni, nie pozostawiając blizn,
• afty Suttona – występują rzadziej i są bardziej uciążliwe. Przekraczają 1 cm średnicy, sięgają głębszych warstw błony śluzowej i goją się dłużej niż dwa tygodnie. Często występują na podniebieniu miękkim, policzkach i łukach podniebienno-gardłowych. Są bardzo bolesne i mogą pozostawiać blizny,
• afty opryszczkopodobne –  to niewielkie, liczne nadżerki występujące głównie u dorosłych. Choć przypominają zmiany wirusowe, takie jak opryszczka, nie mają podłoża infekcyjnego. Charakteryzują się pieczeniem, bólem i przewlekłym, nawrotowym przebiegiem.

Rozpoznanie rodzaju afty może pomóc w lepszym doborze leczenia i ocenie, kiedy warto skonsultować się z lekarzem.

Jakie mogą być przyczyny aft?

Od czego robią się afty? Choć nie zawsze da się wskazać jedną przyczynę, wiadomo, że ich powstawaniu sprzyjają zaburzenia odporności i ogólne osłabienie organizmu. Najczęstsze przyczyny aft obejmują:

• urazy mechaniczne – przygryzienie błony śluzowej, skaleczenia podczas mycia zębów, kontakt z protezą lub aparatem ortodontycznym, spożywanie twardych potraw,
• osłabienie odporności – infekcje, przewlekłe zmęczenie, brak snu,
• niedobory witamin i mikroelementów: zwłaszcza witaminy B12, kwasu foliowego, żelaza, cynku,
• alergie pokarmowe,
• reakcje na składniki past i płukanek (np. SLS),
• choroby ogólnoustrojowe – takie jak np.: celiakia, choroba Leśniowskiego-Crohna, toczeń układowy, czy choroba Behçeta;
• przyjmowanie niektórych leków: np. silnych antybiotyków lub leków immunosupresyjnych.

U dzieci dodatkową przyczyną może być słaba higiena jamy ustnej, szczególnie po infekcjach wirusowych.

Najczęstsze objawy aft

Pierwszym sygnałem może być uczucie pieczenia lub mrowienia w jednym punkcie jamy ustnej zwiastujące powstanie zmiany. Później pojawia się:

• intensywny ból nasilający się przy jedzeniu, mówieniu lub połykaniu,
• trudności w spożywaniu gorących, kwaśnych i ostrych potraw,
• zaczerwienienie i obrzęk w miejscu zmiany,
• zwiększona produkcja śliny.

W przypadku większych lub mnogich zmian mogą wystąpić również objawy ogólne, takie jak:

• gorączka,
• powiększenie węzłów chłonnych,
• ogólne osłabienie.

Są one typowe zwłaszcza dla aft w gardle lub dużych aft Suttona.

Jak leczy się afty?

Leczenie aft skupia się przede wszystkim na zmniejszeniu bólu, ochronie nadżerki i skróceniu czasu gojenia. Nie chodzi o wyeliminowanie przyczyny, lecz o stworzenie takich warunków, by śluzówka mogła się możliwie szybko się zregenerować.

W tym celu można sięgać po preparaty dostępne w aptekach, które działają osłaniająco, przeciwbólowo lub przeciwzapalnie, takie jak:

• żele i maści na afty, tworzące barierę ochronną i łagodzące ból (np. z kwasem hialuronowym, alantoiną, chlorheksydyną),
• spraye odkażające (np. z oktenidyną),
• płukanki do jamy ustnej o działaniu antyseptycznym,
• preparaty z lidokainą do miejscowego znieczulenia.

Leczenie aft u dzieci polega na wdrożeniu delikatniejszych środków, dostosowanych do ich wieku. Zaleca się łagodzące żele czy spraye z oktenidyną (stosowane z gazikiem lub jako płukanka).

Zawsze trzeba upewnić się, że produkt jest dopuszczony do stosowania w odpowiedniej grupie wiekowej. Wybór każdego preparatu na afty zarówno dla dorosłych, jak i dla dzieci należy skonsultować z farmaceutą lub stomatologiem.

Nawracające afty – jak im zapobiegać?

U niektórych osób afty mają tendencję do nawrotów. W takich przypadkach pomocne mogą być proste zmiany w codziennych nawykach. Najczęściej zalecana profilaktyka obejmuje:

• wzmocnienie odporności – czyli dbanie o odpowiednią ilość snu, redukcję stresu, aktywność fizyczną,
• zbilansowaną dietę – bogatą w witaminy z grupy B, żelazo, kwas foliowy i cynk,
• unikanie drażniących potraw (gorących, ostrych, kwaśnych),
• odpowiednią higienę jamy ustnej: zamianę szczoteczki na miękką i stosowanie past bez SLS. Dbanie o higienę jamy ustnej pomaga nie tylko w zapobieganiu aftom, ale również chorobom przyzębia, takim jak paradontoza,
• regularne wizyty u stomatologa – szczególnie jeśli afty pojawiają się w związku z protezami, aparatami ortodontycznymi lub innymi czynnikami mechanicznymi.

Należy zgłosić się do lekarza, jeśli afty utrzymują się dłużej niż 14 dni, nawracają często lub towarzyszą im inne niepokojące objawy, takie jak gorączka, powiększenie węzłów chłonnych czy ogólne osłabienie.

Treść została przygotowana zgodnie z zasadami Evidence-Based Medicine – medycyny opartej na faktach i wiarygodnych źródłach.