Perforacja błony bębenkowej – czym jest, skąd się bierze i jak ją leczyć?

Perforacja błony bębenkowej – co oznacza ten termin?

Perforacja błony bębenkowej to pęknięcie lub ubytek w cienkiej membranie oddzielającej przewód słuchowy zewnętrzny od ucha środkowego. Błona bębenkowa odbiera drgania dźwiękowe i przenosi je na kosteczki słuchowe (co umożliwia słyszenie). Gdy dochodzi do jej przerwania, drgania te nie są przekazywane tak efektywnie (słuch się pogarsza).

Zaburzenie ciągłości błony oznacza utratę naturalnej bariery chroniącej ucho środkowe. Czym to grozi? Do wnętrza może dostać się woda, bakterie i inne elementy świata zewnętrznego. Stwarza to ryzyko rozwoju zapalenia ucha środkowego.

Jakie mogą być uszkodzenia błony bębenkowej?

Ubytek w błonie bębenkowej może mieć różną wielkość i kształt. Wyróżnia się m.in. perforacje punktowe, szczelinowate i obejmujące większy fragment błony. Uszkodzenie może być pojedyncze albo występować w kilku miejscach jednocześnie. Część perforacji powstaje nagle i ma tendencję do samoistnego gojenia się w ciągu kilku tygodni. Zdarzają się jednak przewlekłe ubytki. W takich przypadkach często konieczne jest leczenie zabiegowe.

Szczególnie istotne znaczenie mają perforacje położone na obwodzie błony bębenkowej (tzw. brzeżne). Uważa się je za bardziej niebezpieczne niż perforacje centralne. Przez brzeżny ubytek do jamy bębenkowej może wrastać naskórek z przewodu słuchowego. Często prowadzi to do powstawania perlaka, czyli torbieli wypełnionej złuszczonym naskórkiem, która stopniowo niszczy okoliczne struktury ucha i podtrzymuje przewlekłe zakażenie.

Perforacja błony bębenkowej – najczęstsze przyczyny

Perforacja błony bębenkowej może mieć różne przyczyny. Do najczęstszych należą:

1. Ostre zapalenie ucha środkowego – w jamie bębenkowej gromadzi się ropa lub płyn, przez co stopniowo rośnie ciśnienie wywierane na błonę. Gdy napięcie staje się zbyt duże, błona pęka i dochodzi do jej przerwania.
2. Przewlekłe zapalenie ucha środkowego – długotrwałe procesy zapalne mogą powodować utrwaloną, przewlekłą perforację błony. W takich przypadkach ubytek bywa obecny przez długi czas i nie ulega samoistnemu wygojeniu.
3. Urazy mechaniczne – delikatną błonę bębenkową można łatwo uszkodzić przez wkładanie do ucha obcych przedmiotów, takich jak patyczki higieniczne, spinki do włosów czy zatyczki do uszu wpychane zbyt głęboko. Perforacja może powstać także na skutek bezpośredniego urazu (np. w wyniku uderzenia otwartą dłonią w małżowinę uszną).
4. Barotrauma (uraz ciśnieniowy) – pojawia się przy nagłych zmianach ciśnienia otoczenia m.in. podczas startu i lądowania samolotu czy w czasie nurkowania. Jeśli trąbka Eustachiusza „nie nadąża” z wyrównywaniem ciśnienia między uchem środkowym a otoczeniem, to na błonę działa zbyt duża różnica ciśnień i może dojść do jej rozerwania. Zdarza się, że podobny mechanizm występuje przy bardzo silnym kichnięciu z jednoczesnym zatkaniem nosa i ust, kiedy gwałtownie wytworzone ciśnienie uszkadza błonę bębenkową.
5. Uraz akustyczny – perforacja bywa skutkiem pojawienia się nagłego, ekstremalnie głośnego dźwięku w bliskiej odległości. Tak silna fala akustyczna może rozerwać błonę bębenkową.
6. Uraz głowy – ciężkie urazy czaszki, zwłaszcza ze złamaniem kości skroniowej lub podstawy czaszki, mogą prowadzić do przerwania błony bębenkowej. Uszkodzenie to bywa częścią bardziej rozległego urazu struktur ucha i okolicy skroniowej.
7. Przyczyny jatrogenne (zabiegowe) – celowe przerwanie błony bębenkowej wykonuje się w trakcie niektórych procedur laryngologicznych. W tych sytuacjach perforacja jest kontrolowana i ma charakter zamierzony.

Zajrzyj do artykułu: Co może być przyczyną bólu za uchem?

Uszkodzona błona bębenkowa – charakterystyczne objawy

Objawy perforacji błony bębenkowej zależą od jej przyczyny i wielkości, jednak typowy przebieg wygląda podobnie. Najpierw pojawia się nagły, silny ból ucha, po którym – w momencie pęknięcia błony – często dochodzi do wyraźnej ulgi, ponieważ wyrównuje się ciśnienie w uchu środkowym. Jednocześnie z przewodu słuchowego zaczyna wypływać wydzielina, która może mieć charakter surowiczy, ropny lub być podbarwiona krwią.

Chorzy zwykle zauważają pogorszenie słuchu w zajętym uchu, a także uczucie „zatkania” lub pełności w uchu i szumy uszne. Jeśli uszkodzeniu błony towarzyszy uraz albo proces zapalny obejmujący również ucho wewnętrzne, mogą pojawić się zawroty głowy oraz nudności, niekiedy z wymiotami.

Szczególny niepokój powinny budzić symptomy sugerujące powikłania infekcyjne lub ciężki uraz. Należą do nich m.in.:

• utrzymujący się, silny, pulsujący ból ucha pomimo obniżenia ciśnienia po perforacji,
• wysoka gorączka,
• przewlekły, cuchnący wyciek ropny z ucha,
• pojawienie się krwistego płynu z ucha po urazie głowy,
• osłabienie mięśni twarzy po stronie chorego ucha.

Objawy te mogą wskazywać na rozwój zapalenia ucha środkowego, porażenia nerwu twarzowego czy powstanie perlaka.

W razie wystąpienia takich symptomów trzeba niezwłocznie skonsultować się z lekarzem laryngologiem.

Sprawdź także: Protetyka słuchu – jak rozpoznać problem ze słuchem?

Perforacja błony bębenkowej – diagnoza

Diagnoza perforacji błony bębenkowej opiera się na zebraniu wywiadu i badaniu otoskopowym. Lekarz ogląda przewód słuchowy zewnętrzny i błonę bębenkową. Ocenia jej kolor i połysk. Stwierdza obecność ewentualnego ubytku oraz jego położenie (np. względem rękojeści młoteczka), a także obecność wydzieliny czy zmian zapalnych. Jeśli przewód jest wypełniony ropną treścią albo krwią, przed oceną błony konieczne bywa delikatne odessanie wydzieliny.

Kolejnym etapem jest ocena słuchu. Proste testy stroikowe (próby Webera i Rinnego) pozwalają wstępnie odróżnić niedosłuch przewodzeniowy od odbiorczego. Dokładne badanie audiometryczne mierzy ubytek słuchu w decybelach na różnych częstotliwościach. Przy dłużej utrzymujących się perforacjach lub podejrzeniu powikłań wykonuje się tympanometrię, aby sprawdzić ruchomość błony i ciśnienie w uchu środkowym.

W wybranych przypadkach lekarz laryngolog może zlecić tomografię komputerową kości skroniowych, by ocenić stan struktur ucha. Gdy z ucha wydobywa się wydzielina, materiał z wycieku niekiedy kieruje się na badanie bakteriologiczne (posiew), zwłaszcza jeśli zakażenie nawraca lub nie reaguje na leczenie.

Na czym polega leczenie uszkodzonej błony bębenkowej?

Leczenie uszkodzonej błony bębenkowej zależy głównie od wielkości i charakteru perforacji. Wyróżnia się dwie główne metody leczenia:

Leczenie zachowawcze

Podstawą postępowania zachowawczego jest ochrona ucha – powinno być utrzymywane w suchości i czystości aż do zamknięcia ubytku. Należy nie dopuszczać do przedostania się wody do przewodu słuchowego oraz powstrzymywać się od czynności zwiększających ciśnienie w uszach, takich jak gwałtowne wydmuchiwanie nosa czy kichanie przy zatkanym nosie.

Do czasu wygojenia perforacji nie zaleca się pływania, a nurkowanie powinno być wykluczone. Kwestia podróży lotniczych zależy od sytuacji klinicznej. Sam lot nie grozi uszkodzeniem ucha z powodu zmian ciśnienia, jeśli perforacja jest niewielka i nie towarzyszy jej infekcja. Jednak przy czynnym stanie zapalnym ucha środkowego lepiej odłożyć podróż lub skonsultować się z lekarzem laryngologiem.

W przypadku procesu zapalnego z perforacją błony bębenkowej początkowo stosuje się leczenie zachowawcze: leki przeciwbólowe, przeciwgorączkowe i – w zależności od przebiegu choroby – antybiotykoterapię miejscową lub ogólną. Bardzo ważny jest dobór odpowiednich kropli. Nie mogą zawierać substancji drażniących ani potencjalnie ototoksycznych (np. aminoglikozydów). Zamiast nich stosuje się antybiotykowe krople o udokumentowanym bezpieczeństwie dla ucha wewnętrznego.

Leczenie zabiegowe

Jeżeli mimo upływu kilku miesięcy (zwykle około trzech) perforacja nie ulega zamknięciu, ubytek jest rozległy, a pacjent nadal zgłasza niedosłuch lub nawracające wycieki z ucha, rozważa się leczenie zabiegowe.

Większe i przewlekłe perforacje leczy się operacyjnie. Głównie wykonuje się myringoplastykę (czyli operacyjną rekonstrukcję samej błony bębenkowej) lub tympanoplastykę. Ten ostatni zabieg – oprócz odtworzenia błony – w razie potrzeby obejmuje także naprawę uszkodzonych kosteczek słuchowych i innych struktur ucha środkowego, zwykle z wykorzystaniem własnych tkanek pacjenta.

Zapobieganie uszkodzeniu błony bębenkowej – jak dbać o słuch?

Aby zmniejszyć ryzyko perforacji błony bębenkowej i innych problemów ze słuchem, warto przestrzegać następujących zaleceń:

1. Unikaj wkładania patyczków higienicznych, zapałek, spinaczy czy innych ostrych przedmiotów do kanału słuchowego.
2. Jeśli konieczne jest usunięcie woskowiny, używaj wyłącznie preparatów rozpuszczających woskowinę lub zasięgnij pomocy lekarza laryngologa. Ucho czyść tylko z zewnątrz. Nie próbuj usuwać twardej lub zalegającej woskowiny samodzielnie – może to uszkodzić kanał lub wepchnąć woskowinę głębiej.
3. W przypadku nurkowania, skoków do wody czy lotów samolotem stosuj techniki wyrównywania ciśnienia (np. przełykanie, ziewanie).

Większość świeżych perforacji błony bębenkowej goi się samoistnie bez konieczności interwencji chirurgicznej – pod warunkiem że ucho jest odpowiednio chronione i leczone. Warto jednak pamiętać, że każdy przypadek powinien zostać oceniony przez laryngologa.

Treść została przygotowana zgodnie z zasadami Evidence-Based Medicine – medycyny opartej na faktach i wiarygodnych źródłach.