Strach, poczucie winy i obowiązku – emocjonalne mechanizmy szantażu

Co to jest szantaż emocjonalny i na czym polega?

Najprościej mówiąc, szantaż emocjonalny to forma manipulacji, w której jedna osoba wywiera presję na drugą, odwołując się do jej emocji zamiast realnych argumentów, pomijając przy tym rozmowę. Najczęściej, by skłonić kogoś do określonego zachowania, wykorzystuje się strach, poczucie winy i poczucie obowiązku.

Cym jest szantaż emocjonalny w praktyce? To sytuacja, w której ktoś sprawia, że czujesz się odpowiedzialny za jego emocje, decyzje albo cierpienie i na tej podstawie oczekuje, że zrobisz to, czego chce.

Warto podkreślić, że szantaż emocjonalny nie jest konfliktem, ponieważ ten zakłada różnicę zdań i możliwość negocjacji. Z kolei emocjonalny szantaż polega na tym, że jedna strona stawia drugą pod ścianą, szafując jej emocjami, często bez dania faktycznych opcji wyboru.

Szantaż emocjonalny a zdrowa prośba i kompromis

Osoby stosujące szantaż emocjonalny często, gdy zostanie im on wytknięty, tłumaczą swoje zachowanie zupełnie inną intencją. Nierzadko podkreślają, że jest to jedynie mówienie o własnych emocjach i o tym, jak będą się czuły w reakcji na zachowanie drugiej strony. Takie przedstawienie sytuacji samo w sobie nosi jednak znamiona szantażu, ponieważ przenosi odpowiedzialność za stan emocjonalny jednej osoby na drugą.

By jeszcze dokładniej pokazać, czym jest szantaż emocjonalny, warto odróżnić go od kierowania zdrowej prośby i szukania kompromisu. W przypadku zdrowej prośby zdanie zostałoby skonstruowane w taki sposób: „Byłoby mi miło, gdybyś dziś wrócił/a  wcześniej, ale rozumiem, jeśli nie możesz”.

Podczas dążenia do kompromisu, mogłyby paść takie słowa: „Ja potrzebuję tego, Ty potrzebujesz tamtego. Poszukajmy rozwiązania pośrodku, które będzie sprawiedliwe dla naszej dwójki”.

Z kolei szantaż emocjonalny może przybrać taką formę, która zdecydowanie różni się przekazem od dwóch powyższych: „Jeśli mnie kochasz, to wrócisz wcześniej. Jeśli nie, widocznie nie jestem dla Ciebie ważny/a”.

Dlaczego szantaż emocjonalny działa tak skutecznie?
Mechanizm szantażu emocjonalnego jest jedną z najskuteczniejszych technik manipulacyjnych, ponieważ precyzyjnie uderza w nasze najgłębsze potrzeby: bycia kochanym, akceptowanym i fair wobec innych. W bliskich relacjach, niezależnie czy w życiu prywatnym, czy w zawodowym, najczęściej zależy nam na tym, aby być pozytywnie postrzeganym przez partnera interakcji, co przekłada się także na nasze mniemanie o sobie. Z tego powodu spełniamy owe „prośby”, aby nie zburzyć swojego pozytywnego wizerunku w oczach innych i w swoich własnych.

Istotne jest również to, że szantaż emocjonalny może być świadomy lub nieświadomy. Oznacza to, że nie każdy, kto go stosuje, robi to z premedytacją i z wyrachowania, jak np. narcyz. Czasem jest to po prostu jedyny znany mu sposób regulowania relacji. W takich przypadkach działa uświadomienie tego i rozpoczęcie pracy nad zmianą.

Mechanizmy emocjonalne wykorzystywane w szantażu

Jak już zostało wspomniane, szantaż emocjonalny opiera się głównie na trzech emocjach – strachu, poczuciu winy i poczuciu obowiązku. Są to emocje silnie wikłające, ponieważ odwołują się do podstawowych potrzeb człowieka, czyli bezpieczeństwa, akceptacji i bycia w relacji.

Strach kieruje uwagę na możliwą stratę. Poczucie winy sprawia, że zaczynamy czuć się odpowiedzialni za cudze emocje i niejako „dźwigamy je na swoich barkach”. Z kolei poczucie obowiązku wzmacnia przekonanie, że „tak trzeba”, nawet kosztem własnych granic. W efekcie emocje te ograniczają zdolność do swobodnej oceny sytuacji i sprzyjają podporządkowaniu się presji wywieranej przez drugą osobę.

Szantażysta często też zmienia te emocje w swoich przekazach. Gdy strach nie zadziała, pojawia się poczucie winy. Gdy ono słabnie, uruchamiany jest obowiązek itd.

Strach a szantaż emocjonalny

Strach manifestuje się w tym przypadku lękiem o utratę relacji (np. że partner/ka nas zostawi), karę emocjonalną lub realną (np. że partner/ka nie będzie się do nas odzywał/a czy będzie obrażony/a) oraz widmo odrzucenia (np. zostaniemy wykluczeni z grupy).

Przekaz budowany na strachu bywa subtelny i nie zawsze wypowiedziany wprost. Może przyjąć postać: „Jeśli się nie zgodzisz, stracisz coś ważnego”. Pod „coś” można podstawić, np. poważanie szefa, miłość partnera czy zaufanie koleżanki.

Poczucie winy a szantaż emocjonalny

W przypadku, gdy szantaż emocjonalny ma na celu wzbudzenie poczucia winy, osobie, która jest mu poddawana, najczęściej towarzyszy przekonanie, że to, co się wydarzyło, jest jej winą. Np. „To moja wina, że ktoś cierpi”.

W tego typu sytuacji szantażysta sugeruje wprost lub nie, że decyzja drugiej osoby go zrani, więc powinna się ona poświęcić, aby do tego nie doszło. Szantaż emocjonalny powodujący poczucie winy może brzmieć: „Jeśli pojedziesz teraz na tę konferencję, będę smutny/a”.

Poczucie obowiązku a szantaż emocjonalny

Poczucie obowiązku najczęściej skutecznie udaje się wzbudzić w momencie, w którym relacja jest asymetryczna lub istnieją niepisane reguły dotyczące strony, która „może więcej” lub góruje w danej relacji. Wówczas jest to presja oparta na normach i rolach społecznych. Np. „Tak trzeba robić, kiedy się jest żoną”, „Tak wypada, kiedy jest się najmłodszym w towarzystwie” czy „rodzina/partner/pracodawca zawsze jest na pierwszym miejscu”.

Kim jest emocjonalny szantażysta?

Osoba stosująca szantaże emocjonalnie nie zawsze musi być toksycznym manipulatorem. Czasem jest to ktoś, kto sam ma problem z regulacją emocji oraz z odnalezieniem się w „zdrowym” funkcjonowaniu w relacji.

Niekiedy okazuje się, że pod szantażem emocjonalnym kryje się obawa o utratę kontroli, ciągła potrzeba utwierdzania w tym, że jest się kochanym, cenionym, ważnym lub zauważanym bądź nieumiejętność radzenia sobie ze swoimi trudnymi emocjami takimi jak złość i smutek. Czasem zdarza się też, że jest to też wzorzec wyniesiony z rodziny pochodzenia lub z innych relacji, w których zdobyło się doświadczenie, że nacisk emocjonalny działa i można dzięki niemu osiągnąć zamierzony efekt.

Niezależnie od motywu stosowania szantażu emocjonalnego (uświadomionego lub nie) typowymi schematami zachowań szantażystów są dramatyzowanie (wyolbrzymianie problemu), granie roli ofiary („zawsze jestem pokrzywdzony/a”), wycofywanie uczuć (obrażanie się, karanie ciszą), sugerowanie konsekwencji bez mówienia ich wprost (widmo tego, że coś się wydarzy, np. zerwanie związku, bez mówienia konkretnie o tym).

Dowiedz się więcej: Karanie milczeniem w relacjach – przyczyny i konsekwencje

Szantaż emocjonalny – przykłady z życia

Wśród typowych komunikatów, będących przykładem szantażu emocjonalnego, można wyróżnić zdania rozpoczynające się m.in. od:

• „Jeśli mnie kochasz, to…”.
• „Po tym, co dla Ciebie zrobiłem/am, naprawdę możesz mi to wyrządzić?”.
• „Rób, jak chcesz, ja sobie jakoś poradzę…”.
• „To Twoja decyzja, ale wtedy będę się czuł/a źle”.

Aby jeszcze lepiej zorientować się w sytuacji manipulacji, warto zobaczyć, jak brzmi szantaż emocjonalny w praktyce, pod różną postacią.

1. Szantaż jawny: „Jeśli nie zrobisz X, odejdę”.
   To szantaż wprost, ponieważ stawia warunek emocjonalny zamiast przestrzeni do rozmowy.
2. Szantaż pasywno-agresywny: „Rób, jak chcesz, ja się poświęcę”.
   Występuje tu ukryta presja winy i brak otwartego komunikatu.
3. Szantaż osadzający rozmówcę w roli ofiary: „Beze mnie sobie nie poradzisz”.
   To odbieranie sprawczości i budowanie zależności.
4. Szantaż moralny: „Na Twoim miejscu nie mógłbym tak postąpić”.
   Jest sugestią, że odmowa czyni rozmówcę „złym”.
5. Emocjonalny szantaż „po cichu”: milczenie, obrażanie się, wycofanie czułości.
   To kara emocjonalna zamiast dialogu.

Szantaż emocjonalny w związku i małżeństwie

Szantaż emocjonalny pomiędzy partnerami często bywa mylony z „normalnymi problemami relacyjnymi”, ponieważ odbywa się w atmosferze bliskości i wcale nie przypomina klasycznego ujęcia szantażu, gdzie jedna osoba wywiera widoczny nacisk na drugą pod wpływem rychłej kary lub groźby. Ponadto w długoletnich związkach lub małżeństwach jest mniej zauważalny, gdyż ludzi łączy wspólna historia, różne zobowiązania i czasem łatwiej im pomylić obowiązek z manipulacją. Z kolei po rozstaniu, np. po rozwodzie, w ramach szantażu emocjonalnego może wystąpić granie na poczuciu winy lub, zależnie od charakteru zerwania relacji, obietnice dania „ostatniej szansy”.

Jak więc rozpoznać, że ma się do czynienia z szantażem emocjonalnym w związku? Przede wszystkim sygnałami ostrzegawczymi jest to, że czujesz się winny/a, choć nie zrobiłeś/aś nic złego. Masz wrażenie, że nie wolno Ci odmówić partnerowi. Wasza rozmowa kończy się Twoim ustępstwem, a nie rozwiązaniem za obopólną zgodą. 

Do najczęstszych obszarów nacisku w związku narażonych na używanie szantażu emocjonalnego należą:

• seks („Jeśli mnie kochasz, to chcesz.”),
• pieniądze („Ja wszystko ciągnę, bez moich pieniędzy nic by nie było.”),
• lojalność („Jako partner/ka powinieneś/naś stanąć po mojej stronie.”),
• udowadnianie miłości („Jeśli mnie kochasz, to zrobisz dla mnie x.”),
• dzieci („Jeśli naprawdę zależy Ci na dzieciach, to się zgodzisz.”).

Zobacz też: Przemoc ekonomiczna – czym jest i jak sobie z nią radzić?

Szantaż emocjonalny w rodzinie – dzieci, rodzice, bliscy

Stosowanie manipulacji emocjonalnych nie jest wyłącznie domeną dorosłych. Jednak dzieci uczą się szantażu przez obserwację i nie wynika on z ich złej woli. Poprzez różne zachowania sprawdzają i testują, co działa oraz przynosi rezultaty zarówno w relacjach z rodzicami, jak i z rodzeństwem, innymi członkami rodziny oraz rówieśnikami. Granica między potrzebą a manipulacją jest w ich przypadku cienka.

Przykład szantażu emocjonalnego dziecka: „Jak mnie nie kochasz, to nie musisz się mną zajmować”.
Mimo że brzmi jak klasyczny szantaż emocjonalny, w efekcie jest sygnałem wysyłanym przez dziecko: „Jest mi smutno, potrzebuję uwagi”.

Rodzice również mogą szantażować dzieci, co z kolei często przybiera formę manipulowania:

• miłością („Po tym, co zrobiłeś/łaś, nie wiem, czy Cię lubię.”),
• ciszą („Nie rozmawiam z Tobą, bo brzydko się zachowujesz.”),
• chorobą lub poświęceniem („Przez Ciebie mamę boli głowa.”, „To dla Ciebie nie poszłam do nowej pracy, żeby zajmować się Tobą.”).

Takie postępowanie z dziećmi w ramach wywierania nacisku często prowadzi do długofalowych konsekwencji w ich późniejszych relacjach. Osoby doświadczające takich zachowań w dzieciństwie, jako starsze dzieci lub dorośli, mogą mieć trudności z utrzymywaniem własnych granic, tendencje do nadmiernego odczuwania poczucia winy oraz brania na siebie emocji innych osób (nadmierna empatia[1] ).

Szantaż emocjonalny w pracy i relacjach zawodowych

Szantaż emocjonalny w pracy bywa niezwykle trudny do zauważenia, szczególnie ze względu na charakter relacji. Zależność służbowa sprawia, że sygnały manipulacji łatwo pomylić z oczekiwaniami zawodowymi lub ze zwyczajną presją pracy. Może on występować zarówno w relacji przełożony-podwładny, jak i ze strony współpracownika, który odwołuje się do lojalności, doświadczenia lub niepisanych zasad zespołu. Dodatkowo sprzyja mu atmosfera rywalizacji, niepewność zatrudnienia oraz obawa przed oceną, co utrudnia stawianie granic i otwarte reagowanie.

Przykładem zdań będących szantażem emocjonalnym w pracy są:

• „Wszyscy tak jak Ty zostają po godzinach i mają dużo roboty”.
• „Zawiodłem/łam się na Tobie”.
• „Nie spodziewałem/łam się, że akurat Ty mnie w tej sytuacji zostawisz”.
• „Pamiętaj, kto dał Ci szansę na tym stanowisku”.

Różnica między presją a szantażem w pracy polega na tym, że presja dotyczy zadań, a szantaż uderza w poczucie wartości lub lojalności (kwestie emocjonalne). W środowisku zawodowym trudniej się bronić, bo w grę wchodzi zależność stanowiskowa lub finansowa. Warto jednak pamiętać o granicach odpowiedzialności, że nie odpowiada się za cudze emocje, tylko za swoje obowiązki.

Przeczytaj też: Hejt – jak sobie z nim radzić

Jak reagować na szantaż emocjonalny?

W pierwszej reakcji na szantaż emocjonalny warto powstrzymać się od nadmiernego tłumaczenia swoich decyzji, ponieważ to otwiera pole do dyskusji, będąc często dodatkową okazją do przysłowiowego obrócenia kota ogonem. Ponadto daje to sygnał, że zabieg działa. Należy również wystrzegać się składania obietnic jedynie po to, by uniknąć napięcia. Warto także unikać przepraszania za same emocje, które nie są niczyją winą („Przepraszam Cię, że przeze mnie jest Ci smutno.”).

Odpowiadając na tego typu presję, najlepiej zachować spokój, formułować komunikaty w sposób zwięzły i jasny oraz unikać przejmowania odpowiedzialności za uczucia i reakcje drugiej osoby, ponieważ te wynikają z jej wewnętrznych przeżyć, interpretacji i doświadczeń, a nie z naszej kontroli czy obowiązku ich regulowania.

Należy również podkreślić, że rozmowa z osobą stosującą szantaż emocjonalny ma sens tylko wtedy, kiedy ta realnie słucha, co mamy jej do powiedzenia. Jeśli wraca do stosowania nacisku, nie jest to prawdziwy dialog.

Przykładowe bezpieczne komunikaty w odpowiedzi na szantaż emocjonalny:

• „Rozumiem, że to dla Ciebie trudne, ale nie mogę się na to zgodzić”.
• „Twoje emocje są ważne, ale decyzja należy do mnie”.
• „Rozumiem, że czujesz się zraniony/a, ale nie chcę podejmować decyzji pod presją poczucia winy”.
• „Kocham Cię, ale to nie oznacza, że muszę zgadzać się na wszystko”.

Zobacz też: Cykl przemocy, czyli dlaczego ofiara „nie odchodzi”

Jak się bronić przed szantażem emocjonalnym i manipulacją?

Skuteczna obrona przed manipulacją emocjonalną polega na jasnym stawianiu granic, nazywaniu presji wprost i konsekwentnym trzymaniu się swojego stanowiska. Gdy taki schemat się powtarza i stosowanie szantażu emocjonalnego staje się immanentną częścią funkcjonowania związku, warto poszukać wsparcia z zewnątrz, na przykład w ramach konsultacji z psychologiem  lub psychoterapeutą. Takie spotkanie lub cykl sesji pozwoli zidentyfikować i nazwać problem oraz wytyczyć ewentualne dalsze ścieżki postępowania.

Dlaczego w ogóle szantaż emocjonalny działa i jak przerwać ten schemat? Jak już zostało wspomniane, niekiedy źródła używania szantażu należy szukać w dzieciństwie i relacjach w rodzinie pochodzenia, w czym świetnie pomaga psychoterapia indywidualna. Czasem też jest to pokłosie silnego lęku przed odrzuceniem, z którym osoba nie potrafi poradzić sobie w inny sposób. Z kolei osoby padające ofiarą szantażu emocjonalnego często mają wrażenie, że przesadzają, ponieważ nauczyły się stawiać potrzeby innych osób ponad własne. Przerwanie tego schematu rozpoczyna się więc od odzyskania poczucia własnej sprawczości i odpowiedzialności za siebie, a nie za partnera.

Pamiętaj, że masz prawo wyznaczać swoje granice i mówić „nie”, a także nie ponosić odpowiedzialności za emocje innych osób. To nie jest egoizm, ale wyraz zdrowej relacji z samym sobą.

Zweryfikowano przez psycholog i psychoterapeutę Patrycję Dąbrowską