Fotouczulenie – czym jest i jak zapobiegać fotoalergii?

Co to jest fotouczulenie?

Fotouczulenie (inaczej: fotodermatoza indukowana chemicznie) to nieprawidłowa reakcja skóry na promieniowanie ultrafioletowe lub światło widzialne, która rozwija się w wyniku wcześniejszego kontaktu z określoną substancją egzogenną.

Związek ten może być dostarczony do organizmu drogą ogólnoustrojową (doustnie, dożylnie) lub miejscową (na skórę). Pod wpływem energii fotonów cząsteczki chemiczne ulegają przemianom, wywołując procesy tkankowe, które objawiają się zmianami dermatologicznymi.

Dowiedz się więcej: Bezpieczeństwo na wakacjach – jak chronić się przed słońcem, owadami i bezpiecznie spędzać czas nad wodą?

Fotouczulenie a fotoalergia

Fotouczulenie może przebiegać na dwa sposoby: jako odczyn fototoksyczny (mowa tutaj o bezpośrednim uszkodzeniu skóry) albo jako odczyn fotoalergiczny, w którym bierze udział układ odpornościowy.

Odczyn fototoksyczny pojawia się, gdy promieniowanie UV wzbudza cząsteczkę substancji chemicznej (np. antybiotyku lub kremu), wyzwalając generowanie wolnych rodników i reaktywnych form tlenu. Powoduje to bezpośrednie uszkodzenie błon komórkowych oraz DNA keratynocytów. Co to oznacza? Otóż, promienie słoneczne „wchodzą” w bezpośrednią reakcję chemiczną z substancją na skórze i niszczą jej komórki. Działa to jak chemiczne oparzenie – skóra staje się czerwona, piecze i mogą pojawić się pęcherze.

Odczyn fotoalergiczny (czyli właściwa alergia) – pod wpływem promieniowania UV niektóre substancje pochodzące z leków lub kosmetyków zmieniają się w skórze tak, że układ odpornościowy zaczyna traktować je jak zagrożenie. Aktywowane limfocyty T wywołują stan zapalny, który objawia się swędzącą wysypką (grudkami lub rumieniem).

Reakcja ta pojawia się z opóźnieniem (najczęściej po 1-2 dniach) i – w przeciwieństwie do podrażnienia fototoksycznego – może rozprzestrzeniać się również na miejsca ukryte pod ubraniem czy skórę owłosioną. W rezultacie każdy ponowny kontakt z substancją wywołującą i światłem słonecznym powoduje szybszą i silniejszą reakcję alergiczną skóry.

Tabela nr 1. Różnice między odczynem fototoksycznym a fotoalergicznym. Oprac. własne na podstawie ogólnodostępnych materiałów.

Jakie mogą być przyczyny fotouczulenia?

Jak już wspomniano, główną przyczyną fotouczulenia jest interakcja pomiędzy promieniowaniem słonecznym (przede wszystkim UVA) a substancją światłouczulającą obecną w organizmie lub na powierzchni skóry. Może nią być składnik leku, kosmetyku, preparatu roślinnego albo związek pochodzący z niektórych roślin.

Pod wpływem promieniowania UV taka substancja może ulegać przemianom chemicznym, które prowadzą do reakcji skórnej.

Wystąpienie fotouczulenia zależy od trzech głównych elementów:

1. Budowa chemiczna substancji – obecność pierścieni aromatycznych lub sprzężonych wiązań nienasyconych w cząsteczce sprawia, że łatwiej pochłania ona światło.
2. Stan bariery naskórkowej – uszkodzony naskórek lub zaburzony płaszcz hydrolipidowy pozwalają substancji wniknąć głębiej. Dzięki temu dociera ona bezpośrednio do komórek układu odpornościowego.
3. Ekspozycja na promieniowanie UVA – promienie UVA docierają do głębokich warstw skóry właściwej (tam, gdzie nie dociera promieniowanie UVB). To właśnie one uruchamiają i podtrzymują reakcję uczuleniową.

Dowiedz się więcej: Upały – jak sobie radzić? Porady internisty

Jak wygląda fotouczulenie? Objawy reakcji skórnej po ekspozycji na słońce

W przypadku odczynu fototoksycznego zmiany przypominają oparzenie słoneczne. Skóra staje się zaczerwieniona, bolesna, piekąca i nadwrażliwa na dotyk. Mogą pojawić się obrzęk, pęcherze, a po ustąpieniu stanu zapalnego także przebarwienia. Objawy zwykle występują wyłącznie w miejscach bezpośrednio wystawionych na działanie słońca, takich jak twarz, dekolt, kark, przedramiona czy grzbiety dłoni.

Objawy fotoalergii

Objawy kliniczne fotoalergii różnią się od klasycznego oparzenia słonecznego i przypominają wyprysk kontaktowy. Zmiany chorobowe charakteryzują się konkretną ewolucją morfologiczną:

• Faza ostra – dominują intensywnie swędzące grudki grudkowo-pęcherzykowe, rumień oraz obrzęk skóry. Może to powodować powstawanie sączących się nadżerek.
• Faza przewlekła – w wyniku długotrwałej ekspozycji dochodzi do lichenizacji (pogrubienia i szorstkości naskórka) oraz złuszczania.

Zmiany fotoalergiczne wykraczają poza obszar bezpośrednio nasłoneczniony. Często zajmują dekolt, kark, grzbiety rąk i przedramiona, ale mogą rozprzestrzeniać się na skórę stale owłosioną lub osłoniętą odzieżą.

Zobacz film: Apteczka urlopowa w podróżach za granicę

Jak rozpoznać fotouczulenie? Diagnostyka i badania

Rozpoznanie fotouczulenia rozpoczyna się od dokładnego wywiadu lekarskiego i oceny zmian skórnych. Lekarz analizuje, kiedy pojawiły się objawy, jak szybko wystąpiły po ekspozycji na słońce, które obszary skóry zostały zajęte oraz czy pacjent stosował substancje mogące zwiększać wrażliwość skóry na promieniowanie UV.

W diagnostyce szczególne znaczenie ma omówienie wszystkich przyjmowanych leków, suplementów, preparatów ziołowych, kosmetyków, perfum oraz produktów stosowanych miejscowo na skórę. Ważna jest również informacja, czy podobne objawy występowały już wcześniej i czy ustępowały po unikaniu słońca lub odstawieniu podejrzanej substancji.

Lekarz powinien także wykluczyć inne przyczyny zmian skórnych po ekspozycji na słońce, takie jak klasyczne oparzenie słoneczne, pokrzywka słoneczna, wielopostaciowe osutki świetlne czy inne fotodermatozy. Dopiero zestawienie obrazu klinicznego, czasu wystąpienia objawów oraz możliwego kontaktu z substancją światłouczulającą pozwala zawęzić rozpoznanie.

Jeśli istnieje podejrzenie reakcji fotoalergicznej, pomocne mogą być medyczne fototesty płatkowe, uznawane za złoty standard diagnostyczny. Procedura ta polega na aplikacji na skórę pleców pacjenta dwóch identycznych zestawów substancji o potencjale fotouczulającym, umieszczonych w specjalnych komorach diagnostycznych.

Po 24 lub 48 godzinach jeden z zestawów zostaje odsłonięty i poddany kontrolowanemu naświetleniu promieniowaniem UVA. Drugi zestaw pozostaje stale osłonięty w celach kontrolnych. Następnie lekarz dokonuje regularnych odczytów reakcji skórnej po 48, 72 i 96 godzinach od aplikacji. Odnotowanie dodatniego odczynu zapalnego wyłącznie w strefie poddanej działaniu promieni UVA stanowi potwierdzenie fotoalergii na dany związek.

Zobacz także: Jakie badania są potrzebne do ustalenia przyczyny alergii?

Jakie substancje mogą wywołać fotouczulenie? Lista składników światłouczulających

Katalog związków o udowodnionym potencjale światłouczulającym obejmuje substancje przyjmowane ogólnoustrojowo i preparaty stosowane miejscowo.

Leki o działaniu ogólnoustrojowym:

1. Niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ) – ketoprofen, naproksen, piroksykam.
2. Antybiotyki i chemioterapeutyki – tetracykliny, szczególnie doksycyklina, fluorochinolony, m.in. cyprofloksacyna i lewofloksacyna, oraz sulfonamidy.
3. Leki kardiologiczne – amiodaron, który może powodować trwałe, szaroniebieskie przebarwienia skóry, oraz tiazydowe leki moczopędne, np. hydrochlorotiazyd.
4. Leki psychotropowe – pochodne fenotiazyny, np. chlorpromazyna.
5. Doustne retinoidy – izotretynoina, acytretyna.

Substancje stosowane miejscowo i składniki kosmetyków:

1. Filtry UV – benzofenony, oksybenzon.
2. Substancje zapachowe – piżmo ambretowe, olejek bergamotowy, związki kumarynowe.
3. Pochodne dziegciu.

Do substancji światłouczulających należą również furokumaryny, w tym psoraleny obecne w niektórych roślinach z rodziny baldaszkowatych i cytrusowych. Znajdują się m.in. w barszczu Sosnowskiego, selerze, lubczyku czy limonce i mogą przyczyniać się do wystąpienia reakcji fototoksycznych po ekspozycji skóry na słońce.

Warto pamiętać, że ryzyko fotouczulenia zależy od rodzaju substancji, dawki, sposobu jej zastosowania oraz intensywności ekspozycji na promieniowanie UV.

Osoby przyjmujące leki przewlekle nie powinny odstawiać ich samodzielnie.

Zajrzyj do artykułu: Pokrzywka słoneczna - objawy i leczenie fotodermatozy

Na czym polega leczenie fotouczulenia? Do jakiego lekarza należy się udać?

Leczenie fotouczulenia zależy od nasilenia objawów, rodzaju zmian skórnych oraz substancji, która mogła wywołać reakcję. Podstawą postępowania jest przerwanie kontaktu z czynnikiem światłouczulającym i unikanie dalszej ekspozycji na promieniowanie UV do czasu ustąpienia objawów.

Jeśli podejrzewaną przyczyną fotouczulenia jest kosmetyk, perfumy, preparat ziołowy lub produkt stosowany miejscowo na skórę, należy zaprzestać jego używania. W przypadku leków przyjmowanych przewlekle nie wolno odstawiać ich samodzielnie. Decyzję o zmianie preparatu, dawki lub sposobu leczenia powinien podjąć lekarz.

W łagodniejszych przypadkach pomocne może być chłodzenie skóry, stosowanie preparatów łagodzących oraz ochrona zmienionych miejsc przed słońcem. Gdy występuje silny świąd, rumień, obrzęk, pęcherze lub rozległy stan zapalny, lekarz może zalecić leczenie miejscowe, np. preparaty przeciwzapalne lub glikokortykosteroidy aplikowane na zmienioną chorobowo skórę.

W przypadku nasilonych lub uogólnionych objawów konieczne może być leczenie ogólne, dobrane indywidualnie do stanu pacjenta. Może obejmować m.in. leki przeciwhistaminowe zmniejszające świąd, a w cięższych przypadkach krótkotrwałą terapię przeciwzapalną zaleconą przez lekarza.

W przypadku wystąpienia niepokojących zmian skórnych po ekspozycji na słońce, pierwszym krokiem powinna być wizyta u lekarza rodzinnego, który oceni stopień nasilenia objawów. W celu precyzyjnego ustalenia przyczyny i wdrożenia celowanej terapii konieczna jest jednak konsultacja ze specjalistą – dermatologiem  lub alergologiem.

Jak zapobiegać fotouczuleniu i fotoalergii? Działania profilaktyczne

Fotouczuleniu i fotoalergii można zapobiegać przede wszystkim przez unikanie połączenia substancji światłouczulających ze słońcem. Najważniejsza jest codzienna fotoprotekcja, czyli ochrona skóry przed promieniowaniem UV. Warto stosować kremy z filtrem SPF 50+, najlepiej o szerokim spektrum działania, które chronią zarówno przed promieniowaniem UVB, jak i UVA. Preparat należy nakładać odpowiednio wcześniej przed wyjściem na zewnątrz i ponawiać aplikację co kilka godzin, zwłaszcza po kąpieli, spoceniu się lub wytarciu skóry ręcznikiem.

Warto także chronić skórę mechanicznie, nosząc odzież z potwierdzonym wskaźnikiem UPF oraz okulary z filtrem UV 400.

Ważne jest również sprawdzanie, czy stosowane leki, kosmetyki lub preparaty ziołowe nie zwiększają wrażliwości skóry na słońce. Dotyczy to m.in. niektórych antybiotyków, leków przeciwzapalnych, preparatów dermatologicznych i ziół. W czasie terapii lekami światłouczulającymi należy ograniczyć ekspozycję na słońce i nie odstawiać leków samodzielnie (w razie wątpliwości najlepiej skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą).

Dowiedz się więcej: Ostuda – niespodziewany gość na skórze

Należy całkowicie zrezygnować z aplikacji perfum, wód kolońskich oraz dezodorantów bezpośrednio na powierzchnię skóry, która będzie poddawana działaniu promieni słonecznych.

Kiedy iść do lekarza z wysypką po słońcu?

Konsultacja staje się bezwzględnie konieczna, gdy obserwuje się gwałtowne szerzenie się wykwitów na obszary ciała, które były trwale osłonięte odzieżą i nie miały kontaktu ze światłem.

Niepokojącym sygnałem jest również formowanie się dużych, napiętych pęcherzy wypełnionych treścią surowiczą, ponieważ stwarza to ryzyko utraty integralności naskórka i wtórnego nadkażenia bakteryjnego.

Pojawienie się objawów ogólnoustrojowych, takich jak gorączka, dreszcze, nudności, zawroty głowy bądź ogólne rozbicie, stanowi jednoznaczne wskazanie do pilnej diagnostyki.

Do lekarza należy się udać, gdy pomimo całkowitego unikania słońca i stosowania podstawowych preparatów łagodzących, odczyn zapalny utrzymuje się bez poprawy lub wręcz przybiera na sile po upływie 48 godzin.

Natychmiastowej interwencji wymaga kliniczny obraz infekcji wtórnej, przejawiający się obecnością treści ropnej w pęcherzach lub tworzeniem się strupów o miodowej barwie. 

Treść została przygotowana zgodnie z zasadami Evidence-Based Medicine – medycyny opartej na faktach i wiarygodnych źródłach.