Wyprysk kontaktowy – czym jest i jak sobie z nim radzić?

Zobacz także: Łojotokowe zapalenie skóry – przyczyny, rodzaje, leczenie

Co to jest wyprysk kontaktowy i kogo najczęściej dotyczy?

Wyprysk kontaktowy, inaczej kontaktowe zapalenie skóry to stan zapalny skóry wywołany bezpośrednim kontaktem z czynnikiem drażniącym lub alergenem. Co ważne – nie jest to choroba zakaźna i nie przenosi się z osoby na osobę.

Problem może dotyczyć każdego, jednak najbardziej narażone są osoby z osłabioną barierą naskórkową, oraz te wyeksponowane (np. ze względów zawodowych) na czynniki drażniące – detergenty, chemikalia, czy nawet duże ilości wody. W grupie ryzyka są m.in.:

• fryzjerzy,
• mechanicy,
• personel medyczny
• osoby sprzątające.

Szacuje się, że opisywana przypadłość może występować nawet u 4-5% osób po kontakcie z niklem i u 1-3% osób po kontakcie ze składnikami kosmetyków.

W diagnostyce istotne jest różnicowanie zapalenia kontaktowego skóry z atopowym zapaleniem skóry (AZS), kóre może objawiać się w podobny sposób, jednakże oba schorzenia mogą ze sobą współwystępować.

Jakie są rodzaje kontaktowego zapalenia skóry?

Można wyróżnić dwie główne postacie kontaktowego zapalenia skóry: kontaktowe zapalenie skóry z podrażnienia (wyprysk kontaktowy niealergiczny) oraz wyprysk kontaktowy alergiczny.

Czym charakteryzuje się wyprysk kontaktowy z podrażnienia (niealergiczny)?

To najczęściej występująca forma wyprysku. Rozwija się szybko, w wyniku bezpośredniego konaktu skóry z drażniącą substancją w dużym stężeniu, lub wolniej, po przewlekłym działaniu mniej stężonej substancji. Czynnik drażniący uszkadza barierę naskórkową, nie angażując w to układu odpornościowego. Zmiany skórne zwykle ograniczają się do miejsca kontaktu z substancją i często dotyczą dłoni, co bywa określane jako tzw. wyprysk rąk u osób sprzątających.

Na czym polega alergiczny wyprysk kontaktowy?

Alergiczne kontaktowe zapalenie skóry rozwija się jako wynik reakcji nadwrażliwości typu późnego, w którą zaangażowane są komórki układu odpornościowego. Objawy nie pojawiają się od razu, a po 48-72 godzinach od kontaktu z alergenem. Po uczuleniu na daną substancję (nazywaną haptenem) reakcja alergiczna utrzymuje się zwykle przez całe życie, co oznacza, że zmiany skórne powracają po ponowym kontakcie z alergenem. Charakterystyczne jest również to, że w przypadku alergii kontaktowej wykwity mogą szerzyć się poza miejsce kontaktu z czynnikiem uczulającym.

Zobacz także: Zapalenie mieszków włosowych - przyczyny, objawy, metody leczenia

Co najczęściej wywołuje wyprysk kontaktowy? Przyczyny i alergeny

Przyczyn kontaktowego zapalenia skóry doszukuje się zarówno w substancjach drażniących, jak i alergenach kontaktowych. Mówiąc o czynnikach drażniących, chodzi przede wszystkim o:

• detergenty,
• środki czystości,
• mydła,
• rozpuszczalniki,
• długotrwały kontakt skóry z wodą.

Istotną rolę pełnią także czynniki fizyczne, takie jak zimno, wiatr czy tarcie.

Z kolei najczęstsze alergeny kontaktowe to przede wszystkim tzw. ,,wielka trójka”:

• nikiel – zawarty np. w sztucznej biżuterii, guzikach lub innych metalowych elementach ubrań,
• chrom – znajduje się np. w skórze garbarowanej lub cemencie,
• kobalt – stanowi składnik m.in. w barwników lub stopów metali, w tym także w biżuterii.

Inne alergeny kontaktowe to np.:

• substancje zapachowe,
• konserwanty i barwniki zawarte w kosmetykach,
• farby do włosów.

Nierzadko choroba ma związek z narażeniem na konkrene substancje w pracy i może być uznana za chorobę zawodową.

Jak wygląda wyprysk kontaktowy i jakie daje objawy?

Wyprysk kontaktowy może objawiać się w zróżnicowany sposób, w zależności od czynnika, który go wywołuje, czasu trwania ekspozycji i indywidualnej wrażliwości skóry. Najczęściej zmiany skórne pojawiają się w miejscu narażonym na działanie czynnika drażniącego, ale w przypadku alergicznego wyprysku kontaktowego nierzadko wykraczają poza ten obszar.

Fazy rozwoju zmian skórnych

Wygląd zmian skórnych nie jest jednorodny – zwykle zmienia się w zależności od etapu, wyprysk może zupełnie inaczej manifestować się w fazie, ostrej, a inaczej w podostrej lub przewlekłej.

W fazie ostrej wyprysku kontaktowego dominujący objaw to intensywne zaczerwienienie, któremu często towarzyszy obrzęk. Z czasem na rumieniowym podłożu mogą pojawiać się drobne pęcherzyki wypełnione płynem surowiczym, które mają potencjał do pękania, prowadzącego do sączenia i powstawania nadżerek. Takie zmiany rozwijają się stosunkowo szybko po kontakcie z czynnikiem drażniącym i świadczą o aktywnym stanie zapalnym.

Obraz ten ulega powolnym zmianon w fazie podostrej i przewlekłej. Skóra staje się wyraźnie sucha, szorstka i podatna na łuszczenie. Przy długotrwałym lub powtarzającym się narażeniu dochodzi do jej zgrubienia. Charakterystyczne jest także pękanie naskórka i liszajowacenie, co jest wynikiem przewlekłego stanu zapalnego i mechanicznego drażnienia, np. w wyniku drapania.

Objawy subiektywne

Najbardziej uciążliwy a co za tym idzie – najczęściej zgłaszany przez pacjentów objaw wyprysku kontaktowego to świąd. Szczególnie nasilony bywa w alergicznej postaci kontaktowego zapalenia skóry. Uporczywe swędzenie często prowadzi do drapania skóry, co zaostrza wyprysk i zwiększa ryzyko wtórych zakażeń. Świąd jest charakterystyczny dla wyprysku alergicznego, z kolei w wyprysku kontaktowym z podrażnienia częściej dominuje pieczenie, szczypanie lub ból, nasilające się po kontakcie z drażniącą substancją.

Zobacz także: Łuszczyca – objawy, leczenie i przyczyny

Gdzie najczęściej pojawiają się zmiany? Lokalizacja wyprysku

Zmiany skórne w przebiegu wyprysku kontaktowego lokalizują się głównie w miejscach bezpośredniego kontaktu z czynnikiem wywołującym.

Wyprysk kontaktowy na dłoniach

Dłonie pełniąc funkcję podstawowego narzędzia pracy są najbardziej narażone na rozwój kontaktowego zapalenia skóry. Do najczęstszych przyczyn wyprysku kontaktowego na dłoniach należą kontakt z detergentami, noszenie rękawiczek lateksowych oraz ekspozycja na metale, takie jak nikiel obecny w pierścionkach czy monetach.

Wyprysk kontaktowy na twarzy i szyi

Zmiany nierzadko pojawiają się również na twarzy i szyi, co związane jest ze stosowaniem kosmetyków, kontaktem z oprawkami okularów lub przykładanym do ucha telefonem komórkowym. Czasami pojawiają się także jako skutek działania alergenów pochodzących z powierza, np. oparów substancji chemicznych.

Alergiczny wyprysk kontaktowy u dzieci

U dzieci alergiczny wyprysk kontaktowy bywa mylony z atopowym zapaleniem skóry lub pieluszkowym zapaleniem skóry. Do częstych alergenów wieku dziecięcego należą barwniki w ubrankach, metalowe elementy odzieży, składniki chusteczek nawilżanych oraz niektóre zabawki, w tym popularne masy plastyczne.

Jak zdiagnozować kontaktowe zapalenie skóry?

Niezmiernie istotną rolę w rozpoznaniu kontaktowego zapalenia skóry odgrywa dokładnie zebrany wywiad lekarski. Dla postawienia diagnozy konieczna jest szczegółowa analiza stosowanych przez pacjenta kosmetyków, wykonywanej pracy, uprawianego hobby oraz czasu pojawienia się objawów: wszystko po to aby określić stpień narażenia na drażniące czynniki. Za złoty standard diagnostyki wyprysku kontaktowego uznaje się naskórkowe testy płatkowe – na plecy naklejane są plastry z alergenem. Ich odczytu dokonuje się po 48–72 godzinach, co pozwala wskazać konkretny alergen odpowiedzialny za pojawienie się zmian skórnych.

W razie podejrzenia kontaktowego zapalenia skóry, pomocy można szukać np. u lekarza rodzinnego, aczkolwiek pogłębiona diagnostyka problemów skórnych jest raczej domeną dermatologa, a jeśli probem dotyczy dziecka – dermatologa dziecięcego.

Istotny element diagnostyki o którym nie należy zapominać to także różnicowanie z AZS – w tej drugiej jednostce zmiany chorobowe są bardziej uogólnione i mają typową lokalizację zależną od wieku. Ponadto AZS często współistnieje z innymi chorobami alergicznymi, takimi jak astma czy alergiczny nieżyt nosa, czego nie obserwuje się w kontaktowym zapaleniu skóry.

Jak leczyć wyprysk kontaktowy? Metody farmakologiczne

Podstawą leczenia jest przede wszystkim unikanie narażenia na alergen lub substancję drażniącą – bez tego nawet najlepsze leki nie przyniosą efektów i leczenie będzie nieskuteczne. Leczenie miejscowe obejmuje stosowanie przeciwzapalnych maści na wyprysk kontaktowy. Najczęściej stosuje się takie, które w swoim składzie zawierają glikokortykosteroidy, nieco rzadziej – inhibitory kalcyneuryny, szczególnie jeśli zmiany dotyczą twarzy. Należy pamiętać o tym, że leczenie powinno przebiegać ściśle pod kontrolą lekarza. W celu załagodzenia świądu stosuje się leki przeciwhistaminowe. W cięzkich i rozległych przypadkach może być konieczne leczenie ogólnoustrojowe.

Wyprysk kontaktowy – leczenie domowe i pielęgnacja

Ważnym elementem terapii jest prawidłowa pielęgnacja skóry. Konieczne jest używanie emolientów, aby natłuścić i nawilżyć skórę, co ma na celu pomóc w odbudowie naturalnego płaszcza hydrolipidowego. Należy także unikać silnych detergentów i gorącej wody. W przypadku sączących się zmian, wskazane mogą być chłodne okłady z soli fizjologicznej lub kwasu bornego. Warto jednak zachować ostrożność przy stosowaniu ziołowych okładów: zamiast łagodzić objawy, mogą podrażniać skórę i nasilać stan zapalny.

Ile trwa kontaktowe zapalenie skóry i czy można się go pozbyć na zawsze?

Po odstawieniu czynnika wywołującego zmiany skórne zwykle ustępują w ciągu dwóch do czterech tygodni. W przypadku alergicznego wyprysku kontaktowego skłonność do reakcji alergicznej utrzymuje się przez całe życie, jednak unikanie alergenu pozwala na funkcjonowanie bez objawów. Nieleczony lub bagatelizowany wyprysk kontaktowy może przejść w postać przewlekłą, która znacznie trudniej poddaje się terapii.