Stan przedzawałowy – jak go rozpoznać, by szybko zwrócić się po pomoc?

Co to jest stan przedzawałowy? Mechanizm powstawania

Potoczne określenie „stan przedzawałowy” najczęściej odnosi się do niestabilnej dławicy piersiowej, nazywanej też dusznicą bolesną. Jej przyczyną jest zwykle choroba niedokrwienna serca, w której naczynia wieńcowe doprowadzające krew do mięśnia sercowego są zwężone przez blaszki miażdżycowe.

W pewnym momencie blaszka miażdżycowa może pęknąć, a w miejscu uszkodzenia tworzy się zakrzep. Jeżeli częściowo zamyka on światło tętnicy, serce dostaje zbyt mało tlenu. Pojawia się ból wieńcowy, duszność, osłabienie lub uczucie ucisku. Jeśli naczynie zamknie się całkowicie albo niedokrwienie trwa zbyt długo, może dojść do zawału mięśnia sercowego.

Różnica między niestabilną dławicą piersiową a zawałem polega między innymi na tym, że w zawale dochodzi do uszkodzenia i martwicy komórek serca. W diagnostyce znaczenie mają między innymi objawy, zapis EKG oraz markery uszkodzenia mięśnia sercowego, zwłaszcza troponiny. W niestabilnej dławicy troponiny pozostają prawidłowe, ale nie oznacza to, że sytuacja jest bezpieczna.

W przypadku nawracających lub nowych dolegliwości ze strony serca warto skonsultować się ze specjalistą, którym jest kardiolog. Jeżeli objawy są nagłe, silne albo pojawiają się w spoczynku, właściwym miejscem pomocy jest SOR lub wezwanie zespół ratownictwa medycznego.

Stan przedzawałowy – objawy. Jak boli serce?

Objawy stanu przedzawałowego mogą przypominać zawał serca, dlatego nie należy próbować samodzielnie ich różnicować. Szczególnie niepokojący jest ból w klatce piersiowej za mostkiem, opisywany jako ucisk, ciężar, gniecenie albo dławienie. Pacjenci często mówią, że „coś siedzi na klatce piersiowej” albo że nie mogą swobodnie oddychać.

Do alarmujących objawów należą:

• ból w klatce piersiowej za mostkiem często promieniujący do lewego ramienia, barku, szyi, żuchwy, pleców albo nadbrzusza,
• pieczenie za mostkiem, które nie przypomina typowej zgagi lub nie ustępuje po lekach stosowanych na dolegliwości żołądkowe, zwłaszcza z towarzyszącymi innymi dolegliwościami, takimi jak duszność,
• duszność, zimne poty, bladość, nudności lub uczucie lęku towarzyszące dolegliwościom w klatce piersiowej,
• objawy pojawiające się nagle, w spoczynku, w nocy albo przy znacznie mniejszym wysiłku niż wcześniej,
• dolegliwości trwające dłużej niż kilka minut, nawracające falami lub nasilające się mimo odpoczynku.

Nie każdy ból sercowy jest odczuwany identycznie. U jednej osoby dominuje ból zamostkowy, u innej uczucie ucisku lub ciężaru w klatce piersiowej, a jeszcze u innej duszność, osłabienie lub nietypowe dolegliwości bez wyraźnego bólu. Niepokój powinien budzić także ból pojawiający się razem z kołataniem serca, zawrotami głowy, zasłabnięciem lub omdleniem. Warto znać również objawy i postępowanie przy schorzeniach takich jak zaburzenie rytmu serca, czyli arytmia.

Stan przedzawałowy u kobiet – niespecyficzne sygnały

Stan przedzawałowy u kobiet może dawać mniej typowe objawy. ból może mieć mniejsze nasilenie lub nietypowy charakter, ale czasami zamiast niego może może pojawić się nagłe zmęczenie, duszność, nudności, dyskomfort w nadbrzuszu, zimne poty, zawroty głowy lub poczucie silnego niepokoju. Dolegliwości bywają mylone ze stresem, przemęczeniem, refluksem, nerwicą albo problemami ze strony przewodu pokarmowego.

Właśnie dlatego kobiety nie powinny lekceważyć nagłej zmiany samopoczucia, zwłaszcza jeśli występują u nich czynniki ryzyka: nadciśnienie tętnicze, cukrzyca, palenie tytoniu, choroby serca w rodzinie, otyłość, zaburzenia lipidowe lub przebyty incydent sercowo-naczyniowy.

Zobacz film: Jak dbać o serce? Przykładowe ćwiczenia wspierające pracę układu krwionośnego

Stan przedzawałowy – przyczyny i czynniki ryzyka

Najczęstszym tłem stanu przedzawałowego jest miażdżyca naczyń wieńcowych. Przez lata w tętnicach odkładają się złogi cholesterolu, wapnia i komórek zapalnych. Naczynie staje się węższe, mniej elastyczne i bardziej podatne na nagłe zamknięcie światła przez zakrzep.

Ryzyko zwiększają przede wszystkim: podwyższony poziom cholesterolu, nadciśnienie tętnicze, cukrzyca, palenie papierosów, niska/niedostateczna aktywność fizyczna, dieta bogata w tłuszcze nasycone i sól, przewlekły stres, otyłość oraz wiek. Ważne są także obciążenia rodzinne – jeśli u bliskich krewnych występowała przedwczesna choroba sercowo-naczyniowa (np. zawał serca lub nagły zgon sercowy), czujność powinna być większa.

W profilaktyce kluczowe znaczenie ma zarówno kontrola czynników ryzyka (ciśnienia tętniczego, lipidogramu i glikemii), jak i styl życia, w tym aktywność fizyczna, dieta, niepalenie oraz utrzymanie prawidłowej masy ciała. Ocena ryzyka sercowo-naczyniowego i dobór postępowania należą do lekarza pierwszego kontaktu (POZ/internisty), który w razie potrzeby kieruje na dalszą diagnostykę lub konsultację kardiologiczną. Warto też przeczytać więcej o tym, czym grozi zbyt wysoki cholesterol oraz dlaczego nadciśnienie bywa nazywane cichym zabójcą.

Jak odróżnić ból wieńcowy od innych dolegliwości?

Ból wieńcowy, czyli ból związany z niedokrwieniem serca, zwykle ma charakter ucisku, ciężaru, gniecenia lub dławienia, czasami także pieczenia. Często nasila się przy wysiłku, stresie, po obfitym posiłku lub na zimnie. Może promieniować do ramienia (często lewego), barku, szyi, żuchwy lub pleców. W stabilnej dławicy piersiowej ustępuje po odpoczynku. W niestabilnej dławicy, czyli potocznym stanie przedzawałowym, może pojawić się także w spoczynku, trwać dłużej i być silniejszy niż wcześniejsze epizody.

Nerwoból częściej jest punktowy, kłujący, zależny od pozycji ciała, skrętu tułowia albo głębokiego oddechu. Ból mięśniowy może nasilać się przy ucisku określonego miejsca. Zgaga zwykle wiąże się z pieczeniem wzdłuż przełyku po posiłku i kwaśnym odbijaniem. Problem polega jednak na tym, że objawy mogą się nakładać. Dlatego przy nowym, silnym lub nietypowym bólu w klatce piersiowej bezpieczniej potraktować sytuację jak potencjalny problem kardiologiczny.

Szczegółowe omówienie podobnych dolegliwości można znaleźć w artykułach: Czy ból w klatce piersiowej jest groźny? oraz Ból wieńcowy – co to za objaw?.

Ból w klatce piersiowej po prawej stronie – czy też może być od serca?

Ból w klatce piersiowej po prawej stronie rzadziej kojarzy się z niedokrwieniem serca, ale nie wyklucza problemu kardiologicznego. Dolegliwości mogą promieniować nietypowo, a pacjent nie zawsze jest w stanie precyzyjnie wskazać źródło bólu. Ból w klatce piersiowej po prawej stronie u góry może mieć też inne przyczyny, na przykład mięśniowo-szkieletowe, płucne, przełykowe lub związane z pęcherzykiem żółciowym. Jeśli jednak pojawia się z dusznością, osłabieniem, zimnymi potami, nudnościami lub uczuciem ucisku, wymaga pilnej oceny.

Diagnostyka kardiologiczna. Czy stan przedzawałowy widać w EKG?

Badanie EKG jest jednym z podstawowych badań wykonywanych w diagnostyce bólu w klatce piersiowej. Może pokazać cechy niedokrwienia mięśnia sercowego, zaburzenia rytmu serca lub inne zmiany sugerujące ostry zespół wieńcowy. Trzeba jednak pamiętać, że prawidłowy zapis EKG nie wyklucza choroby, zwłaszcza jeśli badanie wykonano poza epizodem bólu. W niestabilnej dławicy zapis EKG może być prawidłowy lub wykazywać jedynie przemijające, nieswoiste zmiany.

W diagnostyce wykorzystuje się także oznaczenia troponin sercowych, czyli markerów uszkodzenia mięśnia sercowego. Kluczowe znaczenie ma ich zmiana w czasie (tzw. dynamika) – pojedynczy prawidłowy wynik nie wyklucza choroby, zwłaszcza we wczesnej fazie objawów. W niestabilnej dławicy nie obserwuje się wzrostu troponin, natomiast dynamika ich stężenia (wzrost lub spadek w kolejnych pomiarach) wskazuje na zawał mięśnia sercowego. W ostrej sytuacji diagnostyka opiera się na ocenie objawów, zapisie EKG i seryjnych oznaczeniach troponin.

Badaniem uzupełniającym jest echokardiografia, która pozwala ocenić regionalne zaburzenia kurczliwości mięśnia sercowego, mogące sugerować niedokrwienie. W zależności od wyniku i ryzyka pacjenta lekarz może zdecydować o dalszym postępowaniu, w tym obserwacji, wykonaniu koronarografii lub innych badań.

Badania takie jak próba wysiłkowa czy tomografia tętnic wieńcowych są wykorzystywane głównie w dalszej diagnostyce, po wykluczeniu ostrego stanu.

Przy objawach ostrych nie należy jednak umawiać się samodzielnie na badanie w późniejszym terminie – trzeba wezwać pomoc.

Pierwsza pomoc przy podejrzeniu stanu przedzawałowego

Przy podejrzeniu stanu przedzawałowego lub zawału liczy się czas. Nie należy samodzielnie jechać samochodem do przychodni ani czekać, aż objawy „same przejdą”. W razie zagrożenia życia należy natychmiast wezwać pomoc, dzwoniąc pod numer 999 lub 112.

• wezwij pomoc medyczną - np. zadzwoń pod numer 999 lub 112, szczególnie jeśli ból trwa dłużej niż 5-10 min., nasila się, powraca albo towarzyszy mu duszność, poty, nudności lub osłabienie;
• posadź chorego w pozycji półsiedzącej, zapewnij spokój, rozepnij ciasne ubranie i ułatw oddychanie;
• nie podawaj leków „na własną rękę” bez zalecenia lekarza, zwłaszcza jeśli nie wiesz, czy dana osoba może je bezpiecznie przyjąć;
• przygotuj informacje dla ratowników: kiedy zaczęły się objawy, jakie choroby ma pacjent, jakie leki przyjmuje, czy miał wcześniej choroby serca;
• jeśli chory straci przytomność i nie oddycha prawidłowo,   postępuj zgodnie z poleceniami dyspozytora, zabezpiecz drogi oddechowe, ułóż w pozycji bocznej ustalonej lub rozpocznij resuscytację krążeniowo-oddechową.

Jak zapobiegać problemom z sercem? Profilaktyka

Profilaktyka choroby niedokrwiennej serca opiera się na modyfikacji stylu życia i kontroli czynników ryzyka chorób sercowo-naczyniowych.  W praktyce oznacza to kontrolę ciśnienia tętniczego, cholesterolu i glukozy, utrzymywanie prawidłowej masy ciała, rezygnację z palenia tytoniu, ograniczenie spożycia alkoholu, zdrową dietę oraz systematyczną aktywność fizyczną dopasowaną do wieku i stanu zdrowia.

Dieta korzystna dla serca powinna zawierać warzywa, owoce, produkty pełnoziarniste, rośliny strączkowe, ryby, orzechy i oleje roślinne. Warto ograniczać sól, tłuszcze nasycone, żywność wysokoprzetworzoną i cukry proste. Równie ważny jest sen, leczenie bezdechu sennego, redukcja przewlekłego stresu i przestrzeganie zaleceń lekarskich, jeśli pacjent ma już rozpoznane nadciśnienie, cukrzycę albo zaburzenia lipidowe.

Podsumowanie

Stan przedzawałowy to potoczne określenie sytuacji, w której dochodzi do niedokrwienia mięśnia sercowego, najczęściej w przebiegu niestabilnej dławicy piersiowej. Najbardziej charakterystyczne objawy to ból w klatce piersiowej, zwykle o charakterze ucisku lub ciężaru za mostkiem, któremu mogą towarzyszyć duszność, osłabienie, zimne poty. U kobiet, cukrzyków i osób starszych objawy mogą być mniej typowe. Każdy nagły, silny lub nietypowy ból w klatce piersiowej należy traktować poważnie i w razie podejrzenia zagrożenia życia wezwać pomoc pod numerem 999 lub 112.

Treść została przygotowana zgodnie z zasadami Evidence-Based Medicine – medycyny opartej na faktach i wiarygodnych źródłach.