Choroby przenoszone przez kleszcze – objawy, diagnostyka i profilaktyka

Kleszcze – występowanie w Polsce i aktywność sezonowa

Kleszcze to pasożytnicze pajęczaki należące do roztoczy, które żywią się krwią ludzi i zwierząt. Na świecie opisuje się ponad 900 gatunków kleszczy, a w Polsce na stałe występuje około 19 gatunków. Największe znaczenie dla zdrowia człowieka mają kleszcz pospolity (Ixodes ricinus) oraz kleszcz łąkowy (Dermacentor reticulatus). Pierwszy z nich odpowiada za największy odsetek zakażeń u ludzi, ponieważ jest szeroko rozpowszechniony i może przenosić wiele różnych patogenów.

Ryzyko kontaktu z kleszczem nie dotyczy wyłącznie lasów – pajęczaki te występują także na łąkach, w parkach, ogrodach, na działkach i przy ścieżkach z wysoką trawą. Ich aktywność zależy głównie od temperatury i wilgotności: zaczynają żerować, gdy temperatura przekracza około 5–7°C, dlatego sezon na kleszcze trwa zwykle od marca lub kwietnia do późnej jesieni, nawet do listopada.

Największą aktywność obserwuje się zazwyczaj w dwóch okresach: od marca do czerwca oraz od września do listopada. Kleszcze nie spadają z drzew – najczęściej czekają na żywiciela na trawach, niskich roślinach i krzewach, zwykle na wysokości do około 1-1,5 metra. Ofiarę rozpoznają po:

• ciepłocie ciała,
• zapachu,
• drganiach,
• wydychanym dwutlenku węgla.

Przeczytaj też: Sezon na kleszcze - kiedy się zaczyna i jak długo trwa

Mechanizm ukąszenia – co zagraża człowiekowi?

Ugryzienie kleszcza często pozostaje niezauważone. Dzieje się tak dlatego, że ślina kleszcza zawiera liczne substancje biologicznie czynne, m.in. o działaniu zmniejszającym odczuwanie bólu, przeciwzapalnym, immunomodulującym i przeciwkrzepliwym, które umożliwiają pobieranie krwi i ograniczenie reakcji gospodarza. Pajęczak przecina skórę aparatem gębowym, a hypostom działa jak kotwica. Dodatkowo kleszcz może wydzielać substancję przypominającą cement, która pomaga mu utrzymać się w miejscu wkłucia.

Do zakażenia dochodzi, gdy patogeny obecne w organizmie kleszcza przedostaną się do organizmu człowieka podczas żerowania. Czas żerowania ma znaczenie, ale nie dla wszystkich chorób jednakowe. Wirus kleszczowego zapalenia mózgu znajduje się w gruczołach ślinowych kleszcza, dlatego może zostać przeniesiony bardzo szybko po ukąszeniu. Bakterie odpowiedzialne za boreliozę bytują głównie w jelitach kleszcza, więc zwykle potrzebują dłuższego czasu żerowania, aby przedostać się do krwiobiegu człowieka.

Kleszcz najczęściej wybiera miejsca, w których skóra jest cienka, ciepła i wilgotna. Może wkłuć się na szyi, plecach, pod kolanem, w pachwinie, pod pachą, za uchem, w okolicy pasa, a także w okolicach intymnych.

Zobacz także: Ugryzienie kleszcza - jak wygląda? Objawy i pierwsza pomoc

Jakie choroby przenoszą kleszcze na człowieka?

Choroby przenoszone przez kleszcze mogą mieć różny przebieg – od łagodnych objawów grypopodobnych po ciężkie powikłania neurologiczne, kardiologiczne lub hematologiczne. Jedno ukąszenie może też spowodować koinfekcję, czyli jednoczesne zakażenie więcej niż jednym patogenem.

Do najważniejszych chorób odkleszczowych należą:

• borelioza z Lyme – najczęstsza bakteryjna choroba odkleszczowa,
• kleszczowe zapalenie mózgu, czyli KZM – wirusowa choroba ośrodkowego układu nerwowego,
• babeszjoza – choroba wywoływana przez pierwotniaki z rodzaju Babesia,
• anaplazmoza i erlichioza – bakteryjne choroby zakaźne atakujące głównie krwinki białe,
• tularemia i inne rzadkie choroby odkleszczowe – rzadsze, ale potencjalnie groźne zakażenia mogące prowadzić do poważnych powikłań.

Borelioza z Lyme

Borelioza jest wywoływana przez krętki z rodzaju Borrelia. Rezerwuarem tych bakterii są m.in. małe gryzonie, a kleszcz może przenieść je na człowieka podczas żerowania. Najbardziej charakterystycznym objawem jest rumień wędrujący, czyli powiększające się zaczerwienienie skóry, zwykle o średnicy powyżej 5 cm. Może pojawić się po kilku dniach, ale także dopiero po kilku tygodniach od ukąszenia.

Po czym poznać, że ma się boreliozę? Rumień jest bardzo ważnym sygnałem, ale jego brak nie wyklucza choroby. U części pacjentów borelioza przebiega bez typowej zmiany skórnej. Mogą pojawić się objawy grypopodobne, bóle mięśni i stawów, zmęczenie, gorączka, a w późniejszym okresie dolegliwości neurologiczne, stawowe lub sercowe.

Boreliozę leczy się antybiotykami. Obecnie nie ma dostępnej szczepionki przeciwko tej chorobie.

Kleszczowe zapalenie mózgu

Kleszczowe zapalenie mózgu to groźna choroba wirusowa wywoływana przez wirusa z rodzaju Flavivirus. Może atakować ośrodkowy układ nerwowy. Zakażenie następuje najczęściej przez ukąszenie kleszcza, ale możliwa jest również droga pokarmowa, np. po spożyciu niepasteryzowanego mleka zakażonych zwierząt.

KZM często ma przebieg dwufazowy.

• Pierwsza faza przypomina grypę – pojawia się gorączka, ból głowy, bóle mięśni i ogólne osłabienie.
• Po krótkiej poprawie może wystąpić druga faza neurologiczna – obejmuje ona zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, zapalenie mózgu, sztywność karku, zaburzenia świadomości lub niedowłady.

To jedyna choroba odkleszczowa, przeciwko której w Polsce dostępne są zarejestrowane szczepionki stosowane w profilaktyce. Podstawowy schemat obejmuje 3 dawki, a odporność podtrzymuje się dawkami przypominającymi.

Babeszjoza

Babeszjoza, nazywana czasem malarią północy, jest wywoływana przez pierwotniaki z rodzaju Babesia. Patogeny te wnikają do czerwonych krwinek i prowadzą do ich rozpadu. Skutkiem może być anemia hemolityczna, wzrost bilirubiny, gorączka, dreszcze, osłabienie i ciemne zabarwienie moczu.

Choroba jest szczególnie niebezpieczna dla osób z obniżoną odpornością, seniorów oraz osób po usunięciu śledziony. Leczenie może wymagać leków przeciwpasożytniczych i antybiotyków.

Anaplazmoza i erlichioza

Anaplazmoza granulocytarna jest wywoływana przez bakterię Anaplasma phagocytophilum. Drobnoustrój wnika do neutrofili, czyli jednego z typów białych krwinek. Choroba może powodować gorączkę, bóle mięśni, bóle głowy, leukopenię i małopłytkowość. U części osób przebiega łagodnie lub bezobjawowo, ale u pacjentów z obniżoną odpornością może być groźna. Leczenie zwykle opiera się na doksycyklinie.

Erlichioza monocytarna, wywoływana m.in. przez Ehrlichia chaffeensis, jest w Polsce rzadka. Może powodować gorączkę, spadek liczby płytek krwi, wzrost parametrów wątrobowych oraz zmiany w obrazie krwi.

Tularemia i inne rzadkie choroby odkleszczowe

Tularemia, zwana też gorączką zajęczą, jest wywoływana przez Francisella tularensis. Do zakażenia może dojść nie tylko przez ukłucie zakażonego kleszcza, ale także przez kontakt z zakażonymi zwierzętami lub ich tkankami, a także przez wdychanie skażonego aerozolu lub spożycie skażonej żywności czy wody.

Objawy zależą od drogi zakażenia, ale mogą obejmować:

• gorączkę,
• dreszcze,
• powiększenie węzłów chłonnych,
• owrzodzenie w miejscu wniknięcia bakterii,
• ogólne osłabienie.

Nieleczona choroba może prowadzić do ciężkich powikłań ogólnoustrojowych, dlatego wymaga szybkiej diagnostyki i odpowiedniego leczenia antybiotykami.

Kleszcze mogą sporadycznie przenosić również inne drobnoustroje. Zakażenia te występują znacznie rzadziej i zwykle mają mniejsze znaczenie epidemiologiczne, jednak w pojedynczych przypadkach mogą prowadzić do poważnych powikłań. Ze względu na nieswoiste objawy, takie jak gorączka, osłabienie czy bóle mięśni, ich rozpoznanie bywa trudne i często wymaga specjalistycznej diagnostyki laboratoryjnej.

Objawy chorób odkleszczowych – na co zwrócić uwagę?

Objawy po kleszczu mogą pojawić się po kilku dniach, po kilku tygodniach, a czasem później. Początek wielu chorób odkleszczowych jest nieswoisty i przypomina infekcję wirusową, dlatego łatwo go zlekceważyć.

Niepokojące objawy po ugryzieniu kleszcza to:

• gorączka, dreszcze i ogólne rozbicie,
• bóle głowy, mięśni i stawów,
• nudności, wymioty, silne osłabienie,
• wysypka lub powiększające się zaczerwienienie skóry,
• sztywność karku, zaburzenia czucia, niedowłady lub inne objawy neurologiczne,
• kołatanie serca, zawroty głowy czy omdlenia.

Wysypka po ugryzieniu kleszcza nie zawsze oznacza boreliozę. Niewielkie zaczerwienienie bezpośrednio po usunięciu pajęczaka może być zwykłą reakcją miejscową. Bardziej niepokojący jest rumień, który powiększa się z dnia na dzień, ma średnicę powyżej 5 cm i utrzymuje się dłużej niż krótkotrwałe podrażnienie skóry.

Diagnostyka – jakie badania wykonać po kleszczu?

Choroby odkleszczowe wymagają diagnostyki dobranej do objawów i czasu, jaki minął od ukąszenia. Nie każde badanie wykonane od razu po usunięciu kleszcza ma sens diagnostyczny. Dobrze skonsultować się w tej sytuacji z lekarzem chorób zakaźnych.

W przypadku podejrzenia boreliozy stosuje się diagnostykę dwuetapową. Najpierw wykonuje się test przesiewowy, np. ELISA lub CLIA, wykrywający przeciwciała IgM i IgG. Jeśli wynik jest dodatni lub wątpliwy, należy go potwierdzić testem Western Blot albo immunoblot. Trzeba pamiętać, że przeciwciała nie pojawiają się natychmiast. Zbyt wczesne badanie może dać wynik fałszywie ujemny. W przypadku wystąpienia typowego rumienia wędrującego rozpoznanie boreliozy stawia się na podstawie obrazu klinicznego i nie wymaga ono potwierdzenia badaniami serologicznymi.

W przypadku KZM oznacza się przede wszystkim przeciwciała IgM przeciwko wirusowi KZM (TBEV) w surowicy krwi, a w fazie neurologicznej także w płynie mózgowo-rdzeniowym. Rzadsze choroby, takie jak babeszjoza czy anaplazmoza, mogą wymagać rozmazu krwi, badań serologicznych albo metod PCR.

Możliwe jest też zbadanie samego kleszcza w laboratorium, jednak taki wynik nie przesądza o zakażeniu człowieka. Dodatni wynik oznacza, że kleszcz był nosicielem patogenu, ale nie potwierdza, że doszło do transmisji. Ujemny wynik również nie daje pełnej gwarancji bezpieczeństwa.

Co zrobić po ugryzieniu kleszcza?

Gdy ugryzie kleszcz, najważniejsze jest szybkie i prawidłowe usunięcie go ze skóry. Im krócej żeruje, tym mniejsze jest ryzyko przeniesienia części patogenów, zwłaszcza bakterii odpowiedzialnych za boreliozę. Nie oznacza to jednak, że nienapity kleszcz nigdy nie zaraża – ryzyko jest po prostu mniejsze.

Po zauważeniu wbitego kleszcza należy:

• usunąć go jak najszybciej pęsetą lub specjalnym przyrządem w prawidłowy sposób,
• zdezynfekować miejsce wkłucia i umyć ręce,
• obserwować skórę przez 3-4 tygodnie (co najmniej 30 dni),
• obrysować zaczerwienienie długopisem, jeśli zaczyna się powiększać,
• skonsultować się z lekarzem, jeśli pojawi się rumień wędrujący, gorączka, objawy grypopodobne, zaburzenia neurologiczne lub inne niepokojące dolegliwości po ukłuciu kleszcza.

Kleszcz nie wchodzi pod skórę w całości. W skórze znajduje się jego aparat gębowy, dlatego może wyglądać jak ciemny punkcik, strupek albo mały pieprzyk. Napity kleszcz jest znacznie większy od nienapitego i może przypominać szarą, kremową lub brunatną kuleczkę.

Jak prawidłowo wyciągnąć kleszcza?

Kleszcza najlepiej usuwać pęsetą z cienkimi, lekko zakrzywionymi końcami albo specjalnymi kleszczołapkami. Trzeba uchwycić go jak najbliżej skóry, przy aparacie gębowym, a następnie pociągnąć płynnym ruchem prostopadle do powierzchni skóry.

Nie należy smarować kleszcza masłem, tłuszczem, kremem ani alkoholem. Nie powinno się go również przypalać, podrażniać, ściskać odwłoka, wykręcać na siłę ani czekać, aż sam odpadnie. Takie działania są nieskuteczne i mogą utrudnić prawidłowe usunięcie kleszcza lub je opóźnić. Po usunięciu kleszcza miejsce wkłucia należy odkazić, a dłonie umyć wodą z mydłem.

Profilaktyka – jak zapobiegać ukąszeniom kleszczy?

Nie zawsze jest możliwe całkowite wyeliminowanie ryzyka, ale można je wyraźnie zmniejszyć. Podstawowe zasady profilaktyki to:

• zakładanie długich spodni, długich rękawów, pełnych butów i nakrycia głowy,
• wybieranie jasnych ubrań, na których łatwiej zauważyć kleszcza,
• stosowanie repelentów z DEET lub ikarydyną na skórę zgodnie z instrukcją producenta,
• stosowanie permetryny na odzież, nie bezpośrednio na skórę,
• dokładne oglądanie całego ciała po powrocie z lasu, parku, łąki lub ogrodu,
• regularne koszenie trawy i ograniczanie zarośli w ogrodzie.

Kleszcze nie bytują na suchych, nasłonecznionych miejscach, ale dobrze czują się w wilgotnych zaroślach i wysokiej trawie. W ogrodzie warto więc dbać o niską trawę, porządek przy ścieżkach i usuwanie gęstych zarośli.

Naturalnymi wrogami kleszczy są m.in. niektóre ptaki, mrówki, chrząszcze i ryjówki. Często wspomina się też o roślinach takich jak lawenda czy wrotycz, którym przypisuje się właściwości odstraszające kleszcze. Skuteczność takich metod nie została jednak jednoznacznie potwierdzona, dlatego nie powinny one zastępować sprawdzonych metod ochrony. 

Podsumowanie

Kleszcze są wektorami wielu chorób, nie tylko boreliozy. Mogą przenosić bakterie, wirusy i pierwotniaki, a jedno ukąszenie może wiązać się z ryzykiem koinfekcji. Najważniejsze po zauważeniu kleszcza jest jego szybkie i prawidłowe usunięcie, dezynfekcja miejsca wkłucia oraz obserwacja skóry i samopoczucia przez kolejne tygodnie.

Rumień wędrujący, gorączka po kleszczu, bóle mięśni, bóle stawów, silne osłabienie lub objawy neurologiczne powinny skłonić do konsultacji z lekarzem. Warto też pamiętać, że przeciwko kleszczowemu zapaleniu mózgu dostępna jest szczepionka, która stanowi najskuteczniejszą formę ochrony przed tą konkretną chorobą odkleszczową.

Treść została przygotowana zgodnie z zasadami Evidence-Based Medicine – medycyny opartej na faktach i wiarygodnych źródłach.