Choroba popromienna – fakty o niej i sposoby leczenia

Co to jest choroba popromienna i jakie są jej przyczyny?

Choroba popromienna to zespół objawów o charakterze ogólnoustrojowym wynikający z ekspozycji ciała na promieniowanie jonizujące. Dochodzi wówczas do uszkodzenia materiału genetycznego komórek i zaburzeniu ich zdolności do regeneracji.

Przyczyną choroby popromiennej jest zwykle ekspozycja na nadmierne dawki promieniowania w następstwie wypadków jądrowych, podczas awarii reaktorów, produkcji broni atomowej oraz niewłaściwie stosowanej radioterapii, a także narażenia na promieniowanie przy wybuchu jądrowym. Choroba popromienna może być także skutkiem pochłonięcia pierwiastków i izotopów promieniotwórczych.

Szkodliwość promieniowania jest uzależniona od dawki, czasu ekspozycji oraz odległości od źródła. Osoby, które przyjęły szkodliwą dawkę promieniowania na całe ciało mają zupełnie inne objawy niż osoby napromieniowane lokalnie.

Zobacz także: Światowy Dzień Radiologii - podkreślamy znaczenie bezpieczeństwa medycznego pacjenta

Ostra choroba popromienna a postać przewlekła – czym się różnią?

Ostry zespół popromienny występuje po przyjęciu dużej dawki promieniowania jonizującego w krótkim czasie.

Wyróżnia się cztery główne postacie ostrej choroby popromiennej: postać hematologiczna, żołądkowo-jelitowa, mózgowo-naczyniowa i skórna.

Przewlekła choroba popromienna ujawnia się natomiast u osób narażonych na długotrwałą ekspozycję niższymi dawkami promieniowania. Przebiega ona bezobjawowo przez długi czas i daje odległe skutki zdrowotne.

Objawy i skutki choroby popromiennej zależą przede wszystkim od wchłoniętej przez organizm dawki promieniowania jonizującego.

Zobacz także: Anemia – objawy, leczenie, przyczyny i dieta

Jakie są objawy choroby popromiennej i jej fazy?

Objawy choroby popromiennej są zróżnicowane i rozwijają się zazwyczaj od kilku do kilkudziesięciu godzin od ekspozycji, im ten czas jest krótszy, tym jest większe ryzyko ciężkiego przebiegu schorzenia. Symptomy choroby popromiennej zależą też od kilku czynników, wśród których wymienia się wiek osoby narażonej na promieniowanie, dawkę pochłoniętego promieniowania oraz ogólny stan zdrowia pacjenta.

Choroba przebiega w kilku etapach, z których każdy charakteryzuje się różnymi objawami klinicznymi.

• faza zwiastunowa (prodromalna) - występuje kilka godzin (lub minut według niektórych źródeł) do kilku dni po narażeniu na promieniowanie. Objawia się nudnościami, wymiotami oraz biegunką. Objawy te mogą być mylone z infekcją wirusową lub dolegliwościami żołądkowo-jelitowymi.
• faza utajenia - to okres pozornej poprawy stanu zdrowia, który może trwać nawet do sześciu tygodni po narażeniu na promieniowanie. Mimo, że w tym czasie pacjent czuje się lepiej, to jednak uszkodzenia wewnętrzne w organizmie postępują.
• faza pełnoobjawowa - to okres, w którym pojawiają się najbardziej intensywne i zróżnicowane objawy, zależne od postaci choroby popromiennej. To decydujący czas, po którym okaże się, czy pacjent wyzdrowieje, czy niestety szkodliwa dawka promieniowania okaże się śmiertelna.
• faza rekonwalescencji, jeśli napromieniowanie nie było śmiertelne.

Zobacz także: Tomografia a rezonans - czym się różnią? Wskazania do badań

Jak wygląda choroba popromienna i zmiany skórne?

Zmiany skórne w chorobie popromiennej mogą być widoczne w postaci rumienia, obrzęków, pęcherzy, owrzodzeń i martwicy tkanek. Oparzenia radiacyjne goją się dużo dłużej, są bardziej bolesne i mają nawracający charakter niż te powstałe na skutek oparzeń termicznych.

Bardzo charakterystycznym objawem wizualnym po ekspozycji na promieniowanie jest utrata włosów (epilacja).

Zobacz także: Tomografia z kontrastem – kiedy jest konieczna?

Choroba popromienna - skutki po latach?

Choroba popromienna może dawać znać o sobie nawet po wielu latach od narażenia na promieniowanie.

Osoby, które zostały napromieniowane mają zwiększone ryzyko rozwoju nowotworów, w tym białaczek i guzów litych. Powinny one regularnie wykonywać badania m.in. takie jak morfologia krwi.

Powikłaniem choroby popromiennej może być również czasowa lub trwała bezpłodność i uszkodzenie materiału genetycznego.

U osób narażonych na wysokie dawki promieniowania jonizującego, szczególnie w obrębie głowy, może rozwinąć się zaćma. Dodatkowo, promieniowanie może powodować zwłóknienia narządów wewnętrznych oraz zwiększać ryzyko chorób układu krążenia. Ryzyko wystąpienia tych powikłań rośnie wraz z dawką i czasem ekspozycji, a objawy mogą ujawnić się dopiero po kilku latach.

Diagnostyka obrazowa: czy grozi nam choroba popromienna po tomografii lub RTG?

Dawki promieniowania jonizującego w nowoczesnej diagnostyce obrazowej do której należy tomografia komputerowa i RTG są ściśle kontrolowane i zazwyczaj zbyt niskie, by wywołać chorobę popromienną.

Zobacz także: Czy badania diagnostyczne TK i MR są bezpieczne?

Radioterapia i metoda gamma knife to specyficzne zabiegi celowane, gdzie wysokie dawki są kierowane precyzyjnie na guz, przy minimalnym wpływie na otaczające zdrowe tkanki. Dzięki temu ryzyko ogólnoustrojowej choroby popromiennej jest minimalne, choć mogą wystąpić reakcje miejscowe.

Zasada ALARA stosowana przez radiologów i onkologów uczestniczących w planowaniu leczenia mówi o zasadzie ochrony radiologicznej ("tak nisko, jak to rozsądnie osiągalne"), chroni pacjentów przed niepotrzebną ekspozycją.

Choroba popromienna - leczenie. Jakie procedury medyczne się stosuje?

Natychmiast po napromieniowaniu należy zdjąć odzież i dokładnie umyć ciało, aby zapobiec dalszemu wchłanianiu się izotopu do organizmu.

W sytuacjach narażenia na radioakywny jod, np. przy awariach reaktorów jądrowych, podaje się płyn Lugola, aby zablokować wychwyt radioaktywnego jodu przez  tarczycę – taki środek ochrony ma zmniejszać ryzyko rozwinięcia się raka tarczycy w przyszłości.

Leczenie farmakologiczne choroby popromiennej polega na wyrównywaniu zaburzeń elektrolitowych, leczeniu oparzeń, bólu oraz profilaktyki i leczeniu infekcji.

W ciężkich przypadkach może być potrzebne leczenie specjalistyczne obejmujące transfuzje krwi, podawanie czynników wzrostu szpiku kostnego oraz wykonanie przeszczepu szpiku w ciężkich przypadkach uszkodzenia układu krwiotwórczego. Takie leczenie wykonywane jest pod okiem hematologa i transplantologa, w wyspecjalizowanych ośrodkach.

Zobacz także: Rezonans magnetyczny - co to jest i ile trwa badanie

Czy choroba popromienna jest uleczalna?

Uleczalność choroby popromiennej zależy bezpośrednio od przyjętej dawki promieniowania jonizującego. Przy niższych dawkach organizm może się zregenerować, przy ekstremalnie wysokich rokowania są niekorzystne.

Powrót do zdrowia po ekspozycji na promieniowanie jest procesem długotrwałym trwającym od kilku tygodni do wielu lat. W tym czasie chory powinien poddawać się stałej kontroli lekarskiej. U ozdrowieńców konieczne jest monitorowanie odległych skutków zdrowotnych po narażeniu na promieniowanie.

Zobacz także:  Badania obrazowe – jakie są rodzaje?

Fakty i mity: czy choroba popromienna jest zaraźliwa?

Osoba poddana działaniu wiązki promieniowania z zewnątrz (np. RTG, radioterapia) nie promieniuje i nie stanowi zagrożenia dla otoczenia. Należy jednak rozróżnić napromieniowanie od skażenia radioaktywnego (np. pył, izotopy). W tej drugiej sytuacji istnieje ryzyko przeniesienia cząsteczek radioaktywnych na inne osoby, jeśli nie wykona się dekontaminacji.

Istnieją jednak specjalne procedury bezpieczeństwa dla lekarzy i ratowników określające sposób zachowania się w przypadku kontaktu z ofiarami wypadków jądrowych.

Zobacz także: Tomografia płuc - jakie wskazania do wykonania badania?

Podsumowanie

Choroba popromienna to poważne zagrożenie, które wymaga natychmiastowej reakcji i odpowiedniego leczenia. Choć nie można w pełni zapobiec jej skutkom, wczesna diagnoza i skuteczna terapia mogą znacznie poprawić rokowania.

Profilaktyka choroby popromiennej polega na przestrzeganiu zasad bezpieczeństwa radiologicznego, stosowaniu odzieży ochronnej i monitorowaniu dawek promieniowania u osób zawodowo narażonych na promieniowanie jonizujące.