Fosfataza zasadowa

Fosfataza alkaliczna (ALP) – co to jest za badanie i kiedy należy je wykonać?

Fosfataza alkaliczna (ALP, ang. alkaline phosphatase), określana też fosfatazą zasadową, to enzym uczestniczący m.in. w przemianach związków fosforanowych w organizmie. Wyróżnia się kilka frakcji, czyli izoenzymów ALP: wątrobową, kostną, jelitową i łożyskową, z których największe znaczenie diagnostyczne mają zwykle frakcje związane z wątrobą, drogami żółciowymi i kośćmi.

Wynik ALP często pojawia się w podstawowych badaniach krwi wykonywanych przy diagnostyce wątroby lub przy dolegliwościach ze strony układu kostnego. Oznaczenie ALP pomaga ocenić, czy nie doszło do uszkodzenia tkanek lub zaburzeń ich funkcji. Warto zaznaczyć, że w wynikach laboratoryjnych można spotkać różne nazwy tego samego parametru: fosfataza alkaliczna (ALP), fosfataza zasadowa lub samo ALP.

Do najczęstszych wskazań do oznaczenia ALP należą:

• żółtaczka, świąd skóry, ciemne zabarwienie moczu lub odbarwienie stolca,
• ból w prawym podżebrzu (zwłaszcza jeśli towarzyszą mu nudności, gorączka lub zażółcenie skóry),
• podejrzenie chorób pęcherzyka żółciowego i dróg żółciowych,
• nieprawidłowe wyniki prób wątrobowych,
• bóle kostne, nawracające złamania,
• podejrzenie chorób metabolicznych kości, np. osteomalacji, krzywicy lub choroby Pageta,
• diagnostyka osteoporozy (ALP nie służy do jej rozpoznania, ale może pomóc wykluczyć inne choroby kości),
• rutynowa ocena stanu zdrowia w celu szerszej oceny wątroby, dróg żółciowych lub układu kostnego.

Nieprawidłowy wynik ALP zawsze wymaga interpretacji, np. przez internistę, w szerszym kontekście, razem z objawami oraz innymi badaniami, m.in.: ALT, AST, GGTP, bilirubiną, wapniem, fosforanami, witaminą D i parathormonem.

Jak przygotować się do badania krwi ALP?

Oznaczenie ALP wykonuje się z próbki krwi żylnej. Na pobranie należy zgłosić się rano, na czczo, najlepiej po 8-12 godzinach od ostatniego posiłku. Jest to istotne, ponieważ jedzenie, zwłaszcza tłusty posiłek, może przejściowo zwiększyć aktywność fosfatazy alkalicznej i utrudnić interpretację wyniku.

Przed wykonaniem badania ALP warto zadbać także o odpoczynek i zgłosić się na pobranie po dobrze przespanej nocy. Dzień wcześniej należy unikać intensywnego wysiłku fizycznego.

Przed pobraniem krwi należy poinformować lekarza o przyjmowanych lekach i suplementach. Dotyczy to szczególnie leków przeciwpadaczkowych, niektórych antybiotyków oraz preparatów mogących wpływać na wątrobę, drogi żółciowe lub metabolizm kości.

Fosfataza alkaliczna i fosfataza zasadowa – norma dla dzieci i dorosłych

Zakres referencyjny ALP zależy od wieku, płci, metody oznaczenia i laboratorium, dlatego wynik należy zawsze porównać z normą podaną na wydruku badania.

• Dorośli ogólnie – zakres referencyjny wynosi zwykle około 30–120 U/l, ale może różnić się zależnie od laboratorium.
• Dorosłe kobiety – wynik zwykle interpretuje się w zakresie referencyjnym dla dorosłych, z uwzględnieniem wieku, ciąży i chorób współistniejących.
• Dorośli mężczyźni – w części laboratoriów górna granica normy u mężczyzn może być nieco wyższa niż u kobiet.
• Dzieci – wartości ALP są zwykle wyższe niż u dorosłych, co wynika z większej aktywności osteoblastów (komórek uczestniczących w tworzeniu i mineralizacji tkanki kostnej w okresie wzrastania).
• Nastolatki – ALP może być szczególnie wysoka w okresie skoku pokwitaniowego. U chłopców wyższe wartości mogą utrzymywać się dłużej niż u dziewcząt, dlatego wynik trzeba odnosić do norm dla wieku i płci.

U dzieci i młodzieży podwyższona ALP nie zawsze oznacza chorobę. W okresie wzrastania większa aktywność fosfatazy zasadowej często wynika z fizjologicznej przebudowy i mineralizacji tkanki kostnej. Nie należy więc porównywać wyniku dziecka z normą dla osoby dorosłej.

Norma ALP u kobiet w ciąży

U kobiet w ciąży wyższa aktywność ALP może być zjawiskiem fizjologicznym. Pod koniec II trymestru i w III trymestrze aktywność fosfatazy zasadowej może wzrosnąć nawet kilkukrotnie. Odpowiada za to przede wszystkim izoenzym łożyskowy, czyli forma ALP produkowana przez rozwijające się łożysko.

Określenie fosfataza alkaliczna ALP w ciąży obejmuje więc nie tylko enzym pochodzący z wątroby, dróg żółciowych i kości, ale także frakcję łożyskową.

Pacjentki w ciąży, które sprawdzają frazę „ALP badanie krwi co oznacza”, powinny pamiętać, że w III trymestrze wzrost fosfatazy zasadowej może być fizjologiczny. Wynik należy odnieść do tygodnia ciąży, objawów oraz pozostałych parametrów wątrobowych.

Dalszej diagnostyki wymaga zwłaszcza sytuacja, gdy podwyższonej ALP towarzyszy m.in. świąd skóry, szczególnie dłoni i stóp, zażółcenie skóry lub białkówek oczu, ciemne zabarwienie moczu.

Fosfataza zasadowa podwyższona – przyczyny wysokiego poziomu ALP

Podwyższona fosfataza zasadowa oznacza, że aktywność ALP przekracza zakres referencyjny podany przez laboratorium.

Najczęstsze przyczyny podwyższonej ALP dzieli się na dwie główne grupy:

1. Przyczyny hepatobiliarne (związane z wątrobą i drogami żółciowymi), np.:

• kamica przewodowa,
• zapalenie dróg żółciowych,
• cholestaza (zastój żółci),
• nowotwory dróg żółciowych, wątroby, trzustki.

Jeżeli podwyższonemu poziomowi ALP towarzyszy także wzrost GGTP, częściej sugeruje to problem związany z wątrobą lub drogami żółciowymi niż z układem kostnym.

2. Przyczyny kostne, związane ze wzmożoną przebudową lub zaburzoną mineralizacją kości, obejmują m.in.:

• chorobę Pageta kości,
• osteomalację (często związaną z niedoborem witaminy D),
• krzywicę u dzieci,
• nadczynność przytarczyc,
• gojenie się złamań,
• przerzuty nowotworowe do kości,
• pierwotne nowotwory kości,
• zaburzenia gospodarki wapniowo-fosforanowej (m.in. w przewlekłej chorobie nerek).

Podwyższona fosfataza zasadowa i GGTP – diagnostyka wątroby i dróg żółciowych

Jak już zostało wspomniane, sama podwyższona fosfataza zasadowa nie pozwala jednoznacznie określić, czy źródłem nieprawidłowości są wątroba i drogi żółciowe, czy układ kostny. W takiej sytuacji ważne znaczenie ma GGTP, czyli gamma-glutamylotranspeptydaza, enzym wykorzystywany m.in. w diagnostyce chorób wątroby i dróg żółciowych.

Jeśli podwyższonemu poziomowi fosfatazy zasadowej towarzyszy również wzrost GGTP (podwyższona fosfataza zasadowa i GGTP), bardziej prawdopodobne jest, że problem dotyczy wątroby lub dróg żółciowych. Taki układ wyników może pojawiać się między innymi w cholestazie, kamicy dróg żółciowych, zapaleniu dróg żółciowych czy chorobach wątroby.

Z kolei podwyższone ALP przy prawidłowym GGTP częściej kieruje diagnostykę w stronę układu kostnego. W takiej sytuacji lekarz może zlecić dodatkowo oznaczenie wapnia, fosforanów, witaminy D lub parathormonu, a także odpowiednie badania obrazowe.

Przy podejrzeniu przyczyny wątrobowo-żółciowej dalsza diagnostyka może obejmować ocenę ALT, AST, bilirubiny oraz badania obrazowe, np. badanie USG jamy brzusznej.

W zależności od objawów i wyników pacjent może wymagać konsultacji u hepatologa lub gastrologa.

Fosfataza zasadowa niska – o czym świadczy obniżona fosfataza alkaliczna?

Niska fosfataza zasadowa występuje rzadziej niż podwyższona aktywność ALP. Określenia „obniżona fosfataza alkaliczna” czy „obniżona fosfataza zasadowa” odnoszą się do sytuacji, w której wynik znajduje się poniżej zakresu referencyjnego podanego przez laboratorium.

Do możliwych przyczyn obniżonej aktywności ALP należą m.in.:

• ciężkie niedożywienie, długotrwałe głodzenie,
• niedobór cynku i magnezu, ważnych dla prawidłowej aktywności enzymu,
• niedobór witaminy C, w skrajnej postaci prowadzący do szkorbutu,
• niedobór witaminy B12,
• niedoczynność tarczycy,
• niektóre choroby przebiegające z zaburzeniami wchłaniania lub wyniszczeniem organizmu,
• stosowanie wybranych leków wpływających na metabolizm kości.

Szczególną, rzadką przyczyną niskiej ALP jest hipofosfatazja, czyli uwarunkowana genetycznie choroba metaboliczna związana z zaburzeniami mineralizacji kości i zębów.

Cena badania ALP – ile kosztuje badanie na fosfatazę alkaliczną?

Jeśli zastanawiasz się, co to jest badanie ALP i czy można wykonać je bezpłatnie, warto wiedzieć, że oznaczenie jest refundowane przez NFZ, gdy skierowanie wystawi lekarz POZ lub specjalista w ramach ubezpieczenia zdrowotnego.

Badanie ALP możesz również wykonać prywatnie. Cena badania może różnić się w zależności od wybranej placówki. Aktualne ceny usług sprawdzisz w cenniku.