Zespół jelita krótkiego – przyczyny, żywienie i nowoczesne terapie wspomagające

Czym jest zespół krótkiego jelita i jak się go definiuje?

Zespół krótkiego jelita (ang. short bowel syndrome, SBS), to  to rzadki i ciężki stan, który występuje, gdy organizm nie może prawidłowo przyswajać składników odżywczych, płynów i elektrolitów z pożywienia. Schorzenie to najczęściej dotyka osoby, u których chirurgicznie usunięto znaczną część jelita cienkiego lub gdy pozostała część nie funkcjonuje prawidłowo.

Jelito cienkie to fragment układu pokarmowego odpowiedzialny za wchłanianie większości substancji odżywczych z dostarczanych pokarmów. U zdrowej osoby dorosłej długość jelita cienkiego wynosi około 850 centymetrów. Składa się z trzech głównych odcinków: dwunastnicy, jelita czczego i jelita krętego.

U osób dorosłych zespół krótkiego jelita diagnozuje się, gdy pozostaje mniej niż 180-200 centymetrów funkcjonującego jelita cienkiego, co prowadzi do konieczności uzupełniania płynów i składników odżywczych. Gdy brakuje wystarczającej powierzchni wchłaniania, organizm nie jest w stanie zaspokoić swoich potrzeb żywieniowych samym jedzeniem i piciem.

Jakie są rokowania w zespole krótkiego jelita?

Rokowanie w zespole krótkiego jelita jest uzależnione od tego, jaki odcinek jelita pozostał (jelito czcze, czy kręte), czy zachowana została zastawka  krętniczo-kątnicza oraz czy obecne jest jelito grube.

Kluczowy dla pacjenta jest również proces adaptacji, który zachodzi w pierwszych dwóch latach po operacji usunięcia fragmentu jelita  i decyduje o możliwości odłączenia od żywienia pozajelitowego. To naturalny proces, w którym pozostały po operacji fragment jelita próbuje przejąć funkcje utraconej części. Dochodzi do pogrubienia jego ściany, wydłużenia kosmków jelitowych i spowolnienia pasażu, co zwiększa powierzchnię i czas wchłaniania potrzebnych substancji za światła jelita.

Zobacz również: Choroba refluksowa przełyku (GERD) - objawy, leczenie i powikłania

Jakie są przyczyny zespołu krótkiego jelita u dorosłych i dzieci?

Główną przyczyną zespołu krótkiego jelita jest resekcja dużego fragmentu jelita cienkiego. Taki zabieg wykonuje się w przypadku różnych schorzeń, które uszkadzają lub uniemożliwiają prawidłowe funkcjonowanie jelit. Choć chirurgiczne usunięcie jelita może uratować życie, usuwa ono tkankę niezbędną do wchłaniania składników odżywczych.

Co wywołuje zespół jelita krótkiego u noworodka i niemowlęcia?

Jedną z przyczyn zespołu krótkiego jelita, szczególnie u wcześniaków jest martwicze zapalenie (NEC). Stan ten powoduje martwicę ściany jelita, co często wymaga natychmiastowej interwencji chirurgicznej. Dzieci mogą również rodzić się z wrodzonymi anomaliami, takimi jak zespół Hirschsprunga, brak fragmentu jelita (tzw. atrezja jelita), wytrzewienie lub inne wady anatomiczne wymagające operacji.

Zobacz również: Nietolerancje i alergie pokarmowe – objawy, diagnostyka i dieta

Jakie są przyczyny SBS u osób dorosłych?

Zespół krótkiego jelita u dorosłych najczęściej wynika z resekcji jelita wykonywanej z powodu zapaleń jelit, zwłaszcza choroby Leśniowskiego-Crohna. Choroba ta powoduje przewlekły stan zapalny, który może prowadzić do powstania zwężeń, przetok i blizn w jelitach. W niektórych przypadkach konieczne staje się wielokrotne usuwanie fragmentów jelita, co ostatecznie prowadzi do zespołu krótkiego jelita.

Inne przyczyny u dorosłych to stany naczyniowe i urazy, takie jak zakrzepica naczyń krezkowych, która uniemożliwia dopływ krwi do części jelita. Bez odpowiedniego ukrwienia tkanki jelitowe obumierają i muszą zostać usunięte. Urazowe uszkodzenia jelita cienkiego, na przykład w wyniku wypadku, skręt jelit również mogą wymagać rozległej operacji skutkującej usunięciem fragmentu jelita.

Zespół krótkiego jelita może również wystąpić bez fizycznego usunięcia jelita, na przykład na skutek napromieniania lub innych czynników skutkujących utratą zdolności wchłaniania, co określa się jako funkcjonalny zespół krótkiego jelita.

Zobacz również: Mikrobiota jelitowa – kiedy probiotyki mają sens?

Jak rozpoznać zespół krótkiego jelita? Objawy i diagnostyka

Zespół krótkiego jelita diagnozowany jest przez specjalistę gastroenterologa na podstawie wywiadu medycznego, objawów oraz wyników badań obrazowych i laboratoryjnych.

Do charakterystycznych objawów zespołu krótkiego jelita zalicza się:

• wyniszczające, często tłuszczowe biegunki,
• zaburzenia elektrolitowe powodujące wyniszczenie,
• utratę masy ciała,
• kwasicę metaboliczną,
• niedobory pokarmowe,
• zaburzenia widzenia,
• skurcze mięśni,
• odwodnienie i niedożywienie.

Kluczowe jest badanie endoskopowe oraz tomografia komputerowa  jamy brzusznej, które pozwalają ocenić długość przewodu pokarmowego. Dodatkowo wykonuje się badania laboratoryjne z krwi i moczu, które pozwalają na zaobserwowanie niedoborów składników odżywczych związanych z zaburzeniami wchłaniania. W przypadku podejrzenia choroby należy udać się do gastroenterologa, który pokieruje dalszą diagnostyką.

Zobacz również: Gastropareza – przyczyny, diagnostyka, leczenie

Zespół krótkiego jelita – dieta i rola żywienia w procesie leczenia

Dieta przy zespole krótkiego jelita ma na celu zapewnienie prawidłowego stanu odżywienia pacjenta, wsparcie funkcjonowania jelit w okresie pooperacyjnym  i zapobieganie ewentualnym powikłaniom. Musi być dostosowana do indywidualnych potrzeb pacjenta i stopnia wchłaniania składników odżywczych.

Leczenie żywieniowe dzieli się na 3 okresy:

• okres pooperacyjny polegający głównie na wyrównaniu niedoborów elektrolitowych oraz przeciwdziałaniu nadmiernemu wydzielaniu kwasu solnego. Elementem leczenia pooperacyjnego jest też wdrożenie procedury żywienia pozajelitowego,  pozwalającej na dostarczenie wszystkich niezbędnych składników z pominięciem przewodu pokarmowego.
• okres adaptacji jelit - jest to okres intensywnej regeneracji i odzyskiwania zdolności do wchłaniania składników odżywczych. To też moment, w którym można częściowo zastąpić żywienie pozajelitowe żywieniem dojelitowym, a nawet wdrażać stopniowo normalne posiłki aby przyspieszyć proces powrotu funkcji przewodu pokarmowego.
• okres długotrwałego leczenia, kiedy to pacjent powinien być pod stałą opieką specjalistycznej poradni żywieniowej, lekarza gastroenterologa oraz lekarza rodzinnego.

Jak powinna wyglądać dieta doustna w zespole krótkiego jelita?

Dieta przy zespole krótkiego jelita powinna być dostosowana do indywidualnych potrzeb pacjenta i stopnia wchłaniania składników odżywczych. Zaleca się spożywanie lekkostrawnych posiłków bogatych w białko, zdrowe tłuszcze oraz łatwo przyswajalne węglowodany. Ważne jest ograniczenie błonnika nierozpuszczalnego, który może nasilać biegunki i utrudniać trawienie. Należy także dbać o odpowiednie nawodnienie organizmu.

Dietę powinien ustalać gastroenterolog lub dietetyk kliniczny, aby zapobiec niedoborom składników odżywczych i wspierać regenerację jelit.

Zespół krótkiego jelita – leczenie farmakologiczne i chirurgiczne

Zespół krótkiego jelita nie jest chorobą całkowicie wyleczalną. Jako satysfakcjonujący efekt terapii uznaje się adaptację pozostałego po resekcji fragmentu jelita do wchłaniania pokarmów na wystarczającym poziomie.

Leczenie zespołu jelita krótkiego wymaga zwykle opieki specjalistów z wielu dziedzin medycyny, np. chirurga, gastroenterologa, internisty (specjalisty chorób wewnętrznych) oraz lekarza rodzinnego. Na początku, bezpośrednio po rozległych resekcjach, pacjenci często wymagają żywienia pozajelitowego, stosowania leków przeciwbiegunkowych, inhibitorów pompy protonowej, których działanie polega na zmniejszaniu wydzielania kwasu żołądkowego, który w nadmiarze podrażnia jelito.

Zobacz również: Przewlekły ból gardła lub nawracające objawy

Nowoczesne terapie – analogi GLP-2

Prawdziwym przełomem w leczeniu zespołu jelita krótkiego jest wprowadzenie analogów glukagonopodobnego peptydu 2 (GLP-2), a konkretnie leku o nazwie teduglutyd. GLP-2 to hormon, który stymuluje podziały komórek budujących jelito. Powoduje to wydłużenie kosmków jelitowych, zwiększenie powierzchni błony śluzowej i poprawę ogólnej zdolności absorpcyjnej jelit.

Teduglutyd podawany w zastrzykach, znacząco poprawia zdolności wchłaniania wody i składników odżywczych przez pozostały fragment jelita. U wielu pacjentów zależnych od żywienia pozajelitowego, terapia ta pozwala na znaczącą redukcję liczby i objętości wlewów, a u części nawet na całkowite odłączenie od żywienia dożylnego, co jest ogromnym przełomem w terapii poprawiającym komfort życia.

Leczenie chirurgiczne i zabiegi wydłużające jelito

Zabiegi LILT i STEP (Serial Transverse Enteroplasty) to obecnie najskuteczniejsze zabiegi autologiczne, które mają na celu wydłużenie jelita i tym samym poprawę wchłaniania niezbędnych związków ze światła jelita. Są one szczególnie istotne w leczeniu zespołu krótkiego jelita u dzieci.

W niektórych sytuacjach można rozważyć również przeszczep jelita.

Możliwe powikłania zespołu krótkiego jelita

Wśród powikłań zespołu krótkiego jelita wynikających z długotrwałego żywienia pozajelitowego wymienia się:

• kwasicę mleczanową,
• kamicę nerkową,
• kamicę pęcherzyka żółciowego,
• niewydolność wątroby i nerek,
• zakrzepicę naczyń przy długotrwałym żywieniu pozajelitowym.

Dlatego celem leczenia zespołu jelita krótkiego zawsze jest dążenie do uzyskania jak największej autonomii jelitowej.

Opieka nad pacjentem i jakość życia

Życie z zespołem jelita krótkiego, zwłaszcza w przypadku zależności od żywienia pozajelitowego, jest ogromnym wyzwaniem i wymaga od pacjenta i jego rodziny dużej dyscypliny i edukacji. Jednak dzięki postępom w leczeniu żywieniowym i farmakologicznym, wsparciu psychologicznemu coraz więcej pacjentów może prowadzić aktywne życie zawodowe i społeczne.

Zespół krótkiego jelita to poważny stan chorobowy, który prowadzi do zaburzeń wchłaniania i niedoborów pokarmowych. Kluczowe w leczeniu tego schorzenia są odpowiednia dieta i suplementacja wyrównująca niedobory kluczowych składników pokarmowych oraz w niektórych przypadkach żywienie pozajelitowe. Regularne wizyty lekarskie i dostosowana do indywidualnych potrzeb pacjenta terapia pozwalają poprawić komfort codziennego funkcjonowania i zwiększyć długość życia chorych, mimo ograniczonej funkcji jelit.