Salicylany – co to za związki i gdzie występują?

Salicylany – czym są? Charakterystyka i działanie

Salicylany to grupa związków chemicznych, będących pochodnymi kwasu salicylowego. Naturalnie występują głównie w roślinach, w których pełnią funkcję ochronną przed szkodnikami, infekcjami grzybiczymi i bakteryjnymi. Wspierają również regulację procesów metabolicznych. Szczególnie wysokie stężenia salicylanów spotyka się w roślinach o intensywnym aromacie i w tych, którym przypisuje się działanie przeciwzapalne.

Salicylany występują także w lekach, produktach spożywczych i kosmetykach. Najbardziej znanym związkiem z tej grupy, wykorzystywanym w farmacji, jest kwas acetylosalicylowy

(ASA), czyli substancja czynna m.in. aspiryny.

W organizmie człowieka salicylany mogą wykazywać działanie:

• przeciwzapalne,
• przeciwgorączkowe,
• przeciwbólowe.

Warto podkreślić, że niektóre leki zawierające salicylany (np. wspomniana aspiryna) wykazują również działanie przeciwagregacyjne, czyli wpływają na hamowanie zlepiania płytek krwi.

W kosmetologii kwas salicylowy jest ceniony za działanie keratolityczne (złuszczające) i przeciwtrądzikowe.

Salicylany w żywności – główne źródła

Salicylany w żywności występują głównie w roślinach aromatycznych i intensywnie zabarwionych.

Tabela nr 1. Produkty spożywcze bogate w salicylany. Oprac. własne na podstawie ogólnodostępnych materiałów.

Salicylany można znaleźć także w herbacie, sokach owocowych i innych przetworach roślinnych. Bywają także stosowane jako naturalne dodatki do produktów spożywczych, zwiększające ich trwałość i poprawiające smak.

Objawy nadwrażliwości na salicylany

Nadwrażliwość na salicylany może wynikać z nasilonego uwalniania mediatorów zapalnych w reakcjach niezależnych od mechanizmów immunologicznych, bez udziału układu odpornościowego.

Typowe objawy obejmują:

• objawy skórne – pokrzywka, świąd, zaczerwienienie, zaostrzenie zmian u osób z AZS, pieczenie lub obrzęk skóry po kontakcie z kosmetykami z kwasem salicylowym,
• objawy ze strony układu oddechowego – katar, niedrożność nosa, kichanie, kaszel, duszność, świszczący oddech, nasilenie objawów astmy (tzw. triada aspirynowa lub zespół AERD – Aspirin Exacerbated Respiratory Disease).

Mogą także wystąpić objawy ogólne, tj.:

• bóle i zawroty głowy,
• zgaga,
• zmęczenie, pogorszenie samopoczucia,
• u części pacjentów nudności, dyskomfort w jamie brzusznej, dyspepsja.

Symptomy te mogą pojawić się po spożyciu określonych produktów, zastosowaniu leków zawierających ASA lub po aplikacji kosmetyków z salicylanami na skórę. Ich intensywność bywa bardzo indywidualna.

Pacjentom nadwrażliwym na salicylany rekomenduje się ograniczenie spożycia tych związków w ramach diety eliminacyjnej w formie czasowej lub rotacyjnej (pod kontrolą lekarza).

Nadwrażliwość na salicylany – testy

Diagnostyka nadwrażliwości na salicylany jest trudniejsza niż w przypadku klasycznych alergii IgE-zależnych. Standardowe testy skórne zwykle nie są pomocne. Dlatego w diagnostyce wykorzystuje się m.in.:

• dokładny wywiad medyczny – najważniejszy element rozpoznania,
• dzienniczek objawów,
• dietę eliminacyjną z oceną zmian w samopoczuciu,
• testy prowokacyjne z kontrolowanym podaniem salicylanów (wyłącznie pod opieką lekarza),
• ocenę reakcji na leki zawierające ASA.

Ze względu na ryzyko reakcji niepożądanych testy prowokacyjne wykonuje się wyłącznie w warunkach klinicznych. Samodzielne eliminowanie dużych grup produktów bogatych w salicylany może prowadzić do niedoborów pokarmowych. Dieta eliminacyjna powinna być prowadzona pod kontrolą specjalisty – dietetyka klinicznego lub lekarza.

Zobacz także: Wrzody żołądka i dwunastnicy – objawy i metody leczenia

Jakie leki zawierają salicylany?

Do najczęściej stosowanych preparatów zawierających salicylany należą:

• aspiryna (ASA) i inne leki zawierające salicylany – także w zastosowaniu jako leki przeciwbólowe, przeciwgorączkowe i przeciwzapalne (zwykle 300–1000 mg co 4–6 godzin). Ostateczne dawkowanie ustala lekarz,
• leki o działaniu przeciwpłytkowym w małych dawkach ASA (np. 75–100 mg na dobę) stosowane w kardiologii,
• maści i żele przeciwzapalne z salicylanami (np. salicylan metylu),
• preparaty stosowane na skórę z kwasem salicylowym w kosmetologii i dermatologii.

Rozpoznanie nadwrażliwości na salicylany ma szczególne znaczenie w kontekście sięgania przez pacjentów po ogólnodostępne leki przeciwbólowe, a także u osób leczonych kardiologicznie.

Jednym z leków przeciwbólowych stosowanych u osób z nadwrażliwością na kwas acetylosalicylowy jest paracetamol. Zwykle bywa dobrze tolerowany i rzadziej wywołuje objawy podobne do tych obserwowanych po aspirynie. U części pacjentów może jednak wystąpić reakcja krzyżowa po paracetamolu, zwłaszcza przy wyższych dawkach. W razie wątpliwości warto skonsultować się z lekarzem przed zastosowaniem leku.

Drugą grupą leków, które wiele osób z nadwrażliwością na salicylany zwykle dobrze toleruje, są tzw. koksyby (np. celekoksyb). Działają przeciwbólowo i przeciwzapalnie. Jednak ich zastosowanie warto skonsultować z lekarzem (zwłaszcza przy chorobach serca).

Przy bólach mięśni i stawów sprawdzają się maści i żele bez salicylanów, np. z diklofenakiem, ketoprofenem lub chłodzące preparaty mentolowe.

Salicylany – o czym warto pamiętać?

Salicylany to związki szeroko obecne w otaczających nas produktach – w żywności, lekach i kosmetykach. U większości osób nie powodują żadnych dolegliwości. Jednak u części populacji mogą wywoływać nadwrażliwość, objawiającą się dolegliwościami skórnymi, bólami głowy, katarem, kaszlem czy nasileniem astmy.

Kluczowe jest świadome rozpoznawanie źródeł salicylanów i konsultacja z lekarzem w razie podejrzenia nadwrażliwości.

Treść została przygotowana zgodnie z zasadami Evidence-Based Medicine – medycyny opartej na faktach i wiarygodnych źródłach.