Klasterowy ból głowy – objawy, przebieg, diagnoza

Czym jest klasterowy ból głowy (zespół Hortona)?

Klasterowy ból głowy, znany w literaturze medycznej jako zespół Hortona, charakteryzuje się występowaniem seryjnych napadów o wysokim natężeniu, które niemal zawsze lokalizują się jednostronnie.

Integralną częścią obrazu klinicznego są wegetatywne objawy autonomiczne towarzyszące dolegliwościom, ograniczone do tej samej strony twarzy, po której pojawia się ból.

Jakie mogą być przyczyny klasterowego bólu głowy? Kto znajduje się w grupie ryzyka?

Przyczyna klasterowego bólu głowy nie została jak dotąd poznana. W piśmiennictwie naukowym opisywane są przypadki rodzinnego występowania klasterowego bólu głowy, jednakże nie udowodniono genetycznego podłoża tej choroby. Pierwsze ataki pojawiają się zazwyczaj w wieku 10-30 lat, lecz w przypadku kobiet choroba ta może dać o sobie znać później, po 40. roku życia.

Trzeba zaznaczyć, że klasterowe bóle głowy częściej występują u osób palących papierosy, spożywających w dużych ilościach alkohol lub kofeinę, przyjmujących leki będące donorami tlenku azotu (np. nitrogliceryna), przebywających w warunkach wysokogórskich.

Najczęstsze objawy klasterowego bólu głowy

Napady klasterowego bólu głowy z reguły pojawiają się nagle, zwykle jednostronnie i mają intensywny charakter. Głównie bywają zlokalizowane wokół oka albo w skroni. Ataki trwają od kilkunastu minut do kilku godzin i mogą powtarzać się nawet kilka razy na dobę, nierzadko o tych samych porach (np. w nocy).

Zobacz także: Bóle głowy – jakie są rodzaje? Poznaj możliwe przyczyny i sposoby leczenia

Objawy autonomiczne

Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów klasterowego bólu głowy są tzw. objawy autonomiczne, czyli dolegliwości wynikające z pobudzenia układu nerwowego, odpowiedzialnego za reakcje mimowolne organizmu. Występują one niemal zawsze po tej samej stronie, po której pojawia się ból.

Podczas napadu może dochodzić do łzawienia oka i wyraźnego zaczerwienienia spojówki. Często pojawia się również obrzęk powieki. U części pacjentów towarzyszy temu zatkany nos albo wodnisty katar.

Po stronie bólu może także występować zaczerwienienie twarzy, nadmierne pocenie się skóry lub uczucie gorąca.

Przebieg ataku bólu klasterowego

Jak już wspomniano, ataki pojawiają się nagle i trwają zwykle od 15 minut do około 3 godzin. Mogą występować pojedynczo, ale często powtarzają się seriami, nawet kilka razy na dobę, przez wiele tygodni. Taki okres nawrotów nazywa się „klastrem”, co tłumaczy nazwę choroby.

Typowe jest również zachowanie chorego podczas napadu. Osoby cierpiące na klasterowy ból głowy są niespokojne, pobudzone i nie potrafią znaleźć wygodnej pozycji. Często chodzą po pomieszczeniu, kołyszą się, trzymają głowę w dłoniach lub odczuwają silny przymus ruchu.

Zajrzyj do artykułu: Osłabienie organizmu – czym jest i jak się objawia?

Klasterowy ból głowy a migrena i napięciowy ból głowy – czym się różnią?

Klasterowy ból głowy wyróżnia się tym, że jest intensywny, krótkotrwały i występuje seriami. W czasie ataku widoczny jest wyraźny niepokój ruchowy pacjenta.

Migrena również może wiązać się z bólem jednostronnym i silnym, ale zwykle trwa dłużej – od kilku godzin do nawet kilku dni. Często towarzyszą jej nudności, wymioty i nadwrażliwość na światło oraz dźwięki. Pacjent w czasie migreny zazwyczaj szuka spokoju, ciemnego pomieszczenia i unika ruchu, ponieważ aktywność fizyczna nasila dolegliwości.

Napięciowy ból głowy jest zwykle obustronny, bardziej tępy i uciskowy. Jego natężenie bywa mniejsze niż w migrenie czy zespole Hortona, a objawy autonomiczne, takie jak łzawienie oka czy zatkany nos, zwykle nie występują.

Tabela nr 1. Porównanie klinicznych cech pierwotnych bólów głowy. Oprac. własne na podstawie ogólnodostępnych źródeł.

Zobacz także: Zawroty głowy – co je powoduje i w jaki sposób je leczyć?

Co robić, gdy pojawiają się objawy sugerujące klasterowy ból głowy?

U części pacjentów na klasterowy ból głowy czasem pomagają podstawowe metody, takie jak środki przeciwbólowe czy chłodne okłady.

Jeżeli dolegliwość nawraca, utrzymuje się długo albo wyraźnie wpływa na codzienne funkcjonowanie, nie należy ograniczać się do doraźnego „przeczekania”. Każdy taki przypadek powinien zostać omówiony z lekarzem.

Zespół Hortona – jakie badania mogą zostać zlecone przez lekarza, aby zdiagnozować klasterowy ból głowy?

Klasterowe bóle głowy są kłopotliwe do rozpoznania, gdyż mogą zostać pomylone z innymi rodzajami bólu głowy. Diagnostyka rozpoczyna się od szczegółowego wywiadu medycznego.

Lekarz zada pytania dotyczące m.in. prowadzonego stylu życia, historii zdrowia, występujących problemów zdrowotnych, zażywanych leków, występowania bólów głowy wśród najbliższej rodziny, bólu (czasu trwania, częstotliwości napadów, rodzaju, nasilenia, czynników łagodzących i nasilających), dolegliwości towarzyszących. Cennych informacji dostarczy tzw. dzienniczek bólu głowy.

Warto, aby pacjent zapisywał wiadomości o ataku bólu głowy i podejmowanych sposobach zwalczania go. Może to w znaczący sposób ułatwić przyporządkowanie bólu głowy do odpowiedniej kategorii. Następnie lekarz przejdzie do badania przedmiotowego.

W dalszej kolejności, w zależności od podejrzewanej przyczyny, zleci badania dodatkowe, w tym zazwyczaj podstawowe badania krwi, badanie obrazowe – tomografia komputerowa i/lub rezonans magnetyczny.

Neuroobrazowanie w diagnostyce bólów głowy rozważane jest w przypadku:

• bólu głowy o podostrym przebiegu, rosnącym natężeniu i częstotliwości,
• najsilniejszego w życiu bólu głowy,
• postępującego bólu głowy lub nowego codziennego bólu głowy,
• bólu głowy występującego zawsze po tej samej stronie,
• przewlekle utrzymującego się codziennego bólu głowy,
• bólu głowy, który nie reaguje na podjęte leczenie,
• bólu głowy pojawiającego się u osób powyżej 50 lat,
• bólu głowy pojawiającego się u osób z infekcją HIV lub nowotworem,
• bólu głowy z towarzyszącymi drgawkami,
• bólu głowy innego niż migrena z aurą, w przebiegu którego pojawiają się ogniskowe objawy neurologiczne,
• bólu głowy przebiegającego z gorączką, nudnościami, wymiotami, sztywnością karku,
• bólu głowy z towarzyszącym obrzękiem tarczy nerwu wzrokowego, zmianą osobowości, upośledzeniem funkcji poznawczych.

Zobacz film: Napięciowy ból głowy – jak sobie z nim radzić?

Klasterowy ból głowy – na czym polega leczenie?

Leczenie klasterowego bólu głowy wymaga podejścia specjalistycznego, ponieważ napady są bardzo silne, pojawiają się nagle i często nie reagują na typowe leki przeciwbólowe stosowane w innych rodzajach bólu głowy. Terapia obejmuje zarówno leczenie doraźne, mające na celu szybkie przerwanie napadu, jak i leczenie profilaktyczne, które zmniejsza częstość i nasilenie kolejnych ataków.

Klasterowy ból głowy – kiedy zgłosić się do lekarza?

Pilnej konsultacji lekarskiej wymaga sytuacja, w której ból głowy pojawia się nagle i jest wyjątkowo silny albo nietypowy.

Niepokojące są również nowe objawy neurologiczne, takie jak osłabienie kończyn, zaburzenia widzenia, trudności z mówieniem, drętwienie twarzy czy zaburzenia świadomości.

Do lekarza należy zgłosić się także wtedy, gdy ból ma nowy charakter, pojawia się po raz pierwszy w późniejszym wieku, szybko narasta lub towarzyszą mu objawy ogólnoustrojowe, takie jak gorączka, sztywność karku czy niezamierzona utrata masy ciała.

Treść została przygotowana zgodnie z zasadami Evidence-Based Medicine – medycyny opartej na faktach i wiarygodnych źródłach.