Katatonia – kiedy ciało zastyga, a umysł krzyczy

Co to jest katatonia? Definicja i charakterystyka

Katatonia to poważne zaburzenie psychoruchowe, w którym osoba może zachowywać świadomość, ale przestaje reagować na otoczenie. Charakteryzuje się znacznymi zaburzeniami ruchu, mowy i ekspresji emocjonalnej. Choć opisy katatonii sięgają XIX wieku, dopiero współczesna psychiatria i neurologia zbliżyły nas do zrozumienia złożonych mechanizmów neurobiologicznych tego stanu. Katatonia nie jest samodzielną jednostką chorobową, lecz objawem występującym w przebiegu różnych schorzeń psychicznych i somatycznych, w tym schizofrenii, depresji, choroby afektywnej dwubiegunowej czy encefalopatii.

Katatonia – objawy

Katatonia może rozwijać się gwałtownie lub stopniowo. Współcześnie wiemy, że nie ogranicza się jedynie do bezruchu czy dziwnych pozycji ciała. W klasyfikacji DSM-5, do rozpoznania katatonii wymagane jest stwierdzenie co najmniej trzech z dwunastu objawów:

• stupor – zniesienie aktywności psychomotorycznej, brak reakcji na bodźce,
• katalepsja – utrzymywanie narzuconej pozycji ciała,
• woskowata giętkość – opór przy poruszaniu kończynami przez badającego,
• mutyzm – znaczne ograniczenie mowy lub jej całkowity brak,
• negatywizm – bierny lub czynny opór wobec poleceń,
• pozycjonowanie – aktywne przyjmowanie i utrzymywanie postaw,
• manieryzmy – nienaturalne, powtarzalne gesty lub ruchy,
• stereotypie – powtarzające się, bezcelowe ruchy,
• pobudzenie – nadmierna aktywność ruchowa bez widocznego celu,
• grymasowanie – mimowolne i nietypowe zmiany wyrazu twarzy,
• echolalia – powtarzanie słów lub zdań innych osób,
• echopraksja – naśladowanie gestów innych.

Formy katatonii

W oparciu o przebieg kliniczny wyróżnia się cztery główne formy katatonii:

1. Katatonia stuporowa – najczęściej występująca forma, charakteryzująca się niemal całkowitym bezruchem i brakiem kontaktu z otoczeniem.
2. Katatonia pobudzeniowa – objawia się nadmierną ruchliwością, lękiem, a czasem agresją.
3. Katatonia mieszana – występują naprzemienne okresy zahamowania i pobudzenia.
4. Katatonia złośliwa – stan zagrożenia życia z objawami takimi jak sztywność mięśni, hipertermia, tachykardia i zaburzenia świadomości.

Klasyfikacja diagnostyczna

DSM-5 nie uznaje katatonii za oddzielną jednostkę nozologiczną. Zamiast tego wyróżnia trzy jej postaci:

1.   Katatonia związana z zaburzeniem psychicznym.

2.   Katatonia wywołana substancją lub lekiem.

3.   Katatonia o nieokreślonym podłożu (np. neurologicznym).

ICD-11, czyli Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób (11. rewizja), przyjmuje podobne podejście:

• 6A40.5 – katatonia związana z zaburzeniem psychicznym.
• 8E49 – katatonia wywołana substancjami psychoaktywnymi.
• MB26 – katatonia związana ze stanem medycznym (np. neurologicznym).

Przyczyny katatonii

Choć dokładny mechanizm katatonii nie jest w pełni poznany, badania wskazują na zaburzenia w obrębie trzech głównych neuroprzekaźników: GABA, dopaminy i glutaminianu. Dysfunkcje tych układów mogą skutkować dezorganizacją aktywności ruchowej oraz przetwarzania bodźców.

Katatonia może być objawem wielu chorób psychicznych, takich jak:

• schizofrenia,
• choroba afektywna dwubiegunowa,
• depresja ciężka,
• zaburzenia schizoafektywne,
• PTSD,
• zaburzenia ze spektrum autyzmu.

Może też występować w przebiegu chorób somatycznych, np.:

• opryszczkowe zapalenie mózgu,
• toczeń rumieniowaty układowy,
• guzy mózgu,
• zatrucia (np. tlenkiem węgla),
• choroby metaboliczne (cukrzyca, hiponatremia),
• infekcje ogólnoustrojowe,
• nadużywanie alkoholu i narkotyków.

Jak wygląda diagnoza zespołu katatonicznego?

Rozpoznanie katatonii opiera się głównie na dokładnej obserwacji klinicznej. Do najczęściej stosowanych narzędzi diagnostycznych należy Skala Oceny Katatonii Bush-Francis (BFCRS), która umożliwia ocenę nasilenia objawów i monitorowanie efektów leczenia.

W celu wykluczenia innych przyczyn objawów stosuje się badania dodatkowe, takie jak rezonans magnetyczny (MRI), elektroencefalografia (EEG) czy badania laboratoryjne. Pomocny bywa tzw. test lorazepamowy – polega na podaniu dawki lorazepamu i obserwacji, czy w krótkim czasie nastąpi poprawa.

Leczenie katatonii

Leczenie katatonii powinno być rozpoczęte natychmiast po rozpoznaniu, niezależnie od jej etiologii. Jak podkreślają autorzy przeglądu opublikowanego w Lancet Psychiatry:
„Katatonia to zespół, który można skutecznie leczyć, a szybkie rozpoznanie i podanie benzodiazepiny może uratować życie”.

Najczęściej stosowaną metodą jest leczenie benzodiazepinami, przede wszystkim lorazepamem. Już pojedyncza dawka tego leku może przynieść znaczącą poprawę – pacjent może zacząć się poruszać, mówić lub nawiązywać kontakt. Leczenie utrzymuje się zwykle przez kilka dni do kilku tygodni, z późniejszym stopniowym odstawieniem leku.

W przypadkach opornych na benzodiazepiny, a także w przypadku katatonii złośliwej, stosuje się elektrowstrząsy (ECT). Skuteczność tej metody oceniana jest bardzo wysoko – nawet do 80-100% – a poprawa może nastąpić już po kilku sesjach. Zwykle wykonuje się 6-12 zabiegów, 2-3 razy w tygodniu. ECT jest szczególnie zalecane, gdy pacjent odmawia przyjmowania pokarmów i płynów, ma objawy psychotyczne lub depresyjne lekooporne, bądź gdy stan ogólny ulega szybkiemu pogorszeniu.

Alternatywne terapie obejmują m.in. stosowanie zolpidemu, amantadyny i memantyny, szczególnie gdy benzodiazepiny są nieskuteczne lub przeciwwskazane. Należy unikać leków przeciwpsychotycznych w ostrej fazie katatonii – mogą one pogorszyć stan pacjenta, a nawet wywołać zespół neuroleptyczny złośliwy.

Integralną częścią leczenia jest także terapia wspomagająca – nawodnienie, żywienie, profilaktyka zakrzepicy, leczenie infekcji, pielęgnacja przeciwodleżynowa oraz opieka psychiatryczna.

Podsumowanie

Katatonia to złożony, ale potencjalnie odwracalny zespół objawów, którego właściwa diagnoza i szybkie leczenie może uratować życie i znacząco poprawić funkcjonowanie chorego. Pomimo trudności diagnostycznych, postęp w neurobiologii i farmakoterapii umożliwił skuteczne metody leczenia tego rzadkiego, lecz niebezpiecznego stanu. Kluczowa jest czujność kliniczna – szybkie rozpoznanie i wdrożenie terapii mają zasadnicze znaczenie dla rokowania.