Czym jest mgła mózgowa? Przyczyny, objawy, badania

Co to jest mgła mózgowa?

Pojęcie „mgła mózgowa” (ang. brain fog) nie jest jednostką chorobową w klasyfikacji ICD-10 czy DSM-5, lecz terminem potocznym, używanym w praktyce klinicznej do opisania zespołu subiektywnych objawów kognitywnych (poznawczych).

Stan ten można określić jako odczuwane obniżenie sprawności funkcji poznawczych (np. uwagi, pamięci roboczej, szybkości przetwarzania informacji), które może mieć różnorodne podłoże neurobiologiczne i ogólnoustrojowe.

Zajrzyj do artykułu: Niskodawkowa tomografia komputerowa – co warto wiedzieć?

Jakie mogą być przyczyny mgły mózgowej?

Dokładne przyczyny powstawania mgły mózgowej nie zostały do końca poznane. Przyjmuje się, że etiologia mgły mózgowej jest wieloczynnikowa. Na stan ten mogą wpływać różnorodne procesy patofizjologiczne, wśród których istotną rolę może odgrywać przewlekły stan zapalny i zaburzenia homeostazy organizmu (m.in. metabolicznej, hormonalnej i związanej ze stresem).

Należy jednak podkreślić, że mechanizmy te nie są jedyne i nie występują we wszystkich przypadkach mgły mózgowej.

Kluczowym mechanizmem, który może przyczyniać się do wystąpienia objawów mgły mózgowej, jest nadmierna reaktywność układu odpornościowego i towarzyszący jej stan zapalny o niewielkim nasileniu.

W jego przebiegu dochodzi do podwyższonego wydzielania substancji prozapalnych (m.in. cytokin). Mogą one wpływać na funkcjonowanie ośrodkowego układu nerwowego. Nie jest to jednak typowa „burza cytokinowa”, charakterystyczna dla ciężkich stanów ogólnoustrojowych, lecz raczej przewlekły, umiarkowany proces zapalny. Może on oddziaływać na przepuszczalność bariery krew–mózg i zaburzać komunikację między komórkami nerwowymi. Taki wpływ przyczynia się do pogorszenia koncentracji, pamięci i szybkości przetwarzania informacji.

Proces ten może współistnieć z zaburzeniami funkcji śródbłonka (czyli nieprawidłową pracą wyściółki naczyń krwionośnych) i wpływać na mikrokrążenie, a także pośrednio oddziaływać na utlenowanie oraz odżywienie komórek nerwowych. Nie jest to jednak mechanizm potwierdzony we wszystkich przypadkach mgły mózgowej.

Jednocześnie przewlekły stan zapalny przyczynia się do nasilenia stresu oksydacyjnego, który sprzyja zaburzeniom funkcji mitochondriów – struktur odpowiedzialnych za wytwarzanie energii komórkowej. Obniżona efektywność procesów energetycznych może wpływać na sprawność funkcjonowania neuronów, co potencjalnie przekłada się na pogorszenie koncentracji, pamięci oraz szybkości przetwarzania informacji.

Obrazu klinicznego mgły mózgowej mogą uzupełniać zaburzenia endokrynologiczne i niedobory składników istotnych dla prawidłowego funkcjonowania układu nerwowego (m.in. witaminy B12, kwasu foliowego i – rzadziej – magnezu). Czynniki te przyczyniają się do upośledzenia sprawności przekaźnictwa nerwowego i klarowności procesów poznawczych.

Zobacz także: Zaburzenia świadomości – na czym polegają? O czym świadczą?

Mgła mózgowa jako powikłanie po zakażeniu wirusem COVID-19

W ujęciu klinicznym mgła mózgowa po przebyciu infekcji SARS-CoV-2 jest często opisywana jako jeden z objawów zespołu post-COVID-19. Uważa się, że może mieć złożone podłoże neuroimmunologiczne potencjalnie związane z utrzymującą się aktywacją układu odpornościowego oraz procesami zapalnymi wpływającymi na funkcjonowanie ośrodkowego układu nerwowego.

Patofizjologia tego zjawiska nie została dotąd jednoznacznie wyjaśniona. Wśród mechanizmów wymienia się m.in. nadreaktywność mikrogleju i podwyższone stężenie cytokin prozapalnych, które mogą oddziaływać na przepuszczalność bariery krew-mózg i modulować metabolizm oraz komunikację neuronalną.

W następstwie tych procesów u pacjenta może dochodzić do obniżenia wydolności kognitywnej, objawiającej się subiektywnym poczuciem dezorientacji, trudnościami w sferze funkcji wykonawczych i spowolnieniem procesów przetwarzania informacji.

Mogą temu towarzyszyć problemy z pamięcią operacyjną i deficytami uwagi, które u części chorych utrudniają powrót do poziomu funkcjonowania poznawczego sprzed zachorowania. Taki stan wymaga podejścia indywidualnego i w zależności od obrazu klinicznego może obejmować zarówno diagnostykę laboratoryjną, jak i w uzasadnionych przypadkach obrazową w celu wykluczenia innych przyczyn objawów. U wybranych pacjentów korzystne może być wdrożenie celowanej neurorehabilitacji wspierającej procesy adaptacyjne i plastyczność mózgu.

Zobacz także: Diagnostyka onkologiczna w dobie epidemii koronawirusa

Jak rozpoznać mgłę mózgową? Charakterystyczne objawy

Dotychczas opisanymi objawami mgły mózgowej są m.in.:

• obniżenie koncentracji,
• przewlekłe zmęczenie,
• bóle głowy,
• problemy z pamięcią krótkotrwałą,
• spowolnienie myślenia oraz trudności w organizacji zadań. 

Innymi stanami, które mogą dodatkowo zaostrzać symptomy mgły mózgowej, są np. odwodnienie organizmu, mała ilość snu, brak aktywności fizycznej, stres i niezdrowa dieta.

U kogo może wystąpić mgła mózgowa?

Badania naukowe wykazały, że objawy określane jako mgła mózgowa częściej występują u pacjentów z chorobami przewlekłymi, w tym tymi o podłożu neurologicznym oraz po udarach mózgu i urazach czaszkowo-mózgowych. W tych przypadkach zaburzenia poznawcze mają zwykle złożone podłoże, a mgła mózgowa jest jedynie terminem opisowym i sama w sobie nie jest wskazaniem do wykonania rutynowej diagnostyki obrazowej.

Mgła mózgowa – jakie badania może zlecić lekarz?

Jeśli mgle mózgowej towarzyszą utrzymujące się lub nasilone objawy, takie jak dezorientacja, zaburzenia pamięci lub spowolnienie przetwarzania informacji, zasadne jest rozważenie diagnostyki w kierunku przyczyn metabolicznych, hormonalnych, sercowo-naczyniowych, niedoborowych i w uzasadnionych przypadkach organicznych (neurologicznych).

Lekarz może zlecić następujące badania:

• Oznaczenie stężenia glukozy we krwi – zaburzenia gospodarki węglowodanowej mogą wiązać się z pogorszeniem funkcji poznawczych.
• Ocena profilu hormonalnego (w szczególności TSH, fT4) – np. niedoczynność tarczycy może powodować spowolnienie psychoruchowe i trudności w koncentracji.
• Diagnostyka układu krążenia – m.in. pomiar ciśnienia tętniczego, Holter EKG, ewentualnie USG/Doppler naczyń (w zależności od obrazu klinicznego) w celu oceny zaburzeń rytmu, perfuzji i ryzyka naczyniowego.
• Ocena obciążenia stresem – możliwe jest oznaczenie kortyzolu (w określonych wskazaniach) i zastosowanie standaryzowanych kwestionariuszy oceny stresu.
• Oznaczenie stężeń witamin i wybranych składników odżywczych – szczególnie witamin z grupy B (B1, B12, kwas foliowy), a w razie wskazań także wybranych pierwiastków śladowych. Ich niedobory mogą sprzyjać „zamgleniu umysłu” i objawom neurokognitywnym.
• Badania neuroobrazowe – rezonans magnetyczny głowy lub tomografia komputerowa głowy w celu wykluczenia przyczyn organicznych trudności poznawczych (np. zmian naczyniowych, guzów, wodogłowia), zgodnie ze wskazaniami klinicznymi. Rezonans magnetyczny wykorzystuje pole magnetyczne i fale radiowe. Badanie dokładnie ocenia tkanki mózgu oraz drobniejsze zmiany. W tomografii komputerowej wykorzystuje się promieniowanie rentgenowskie. To badanie jest szczególnie przydatne w sytuacjach pilnych i w ocenie krwawienia oraz większych zmian strukturalnych.

Zobacz film: Rezonans magnetyczny głowy – przygotowanie do badania i jego przebieg

Na czym polega leczenie mgły mózgowej?

Jak dotąd nie opracowano jednej, specyficznej metody leczenia mgły mózgowej. Nie ma zatem żadnej farmakologicznej metody na pozbycie się uciążliwych objawów. Postępowanie polega przede wszystkim na identyfikacji i leczeniu przyczyny (np. zaburzeń hormonalnych, metabolicznych, niedoborów czy zaburzeń nastroju).

Uważa się jednak, że powrót do zdrowia przyspieszają m.in.:

• wypoczynek,
• odpowiednie nawodnienie dopasowane do indywidualnych potrzeb organizmu,
• dieta bogata w nienasycone kwasy tłuszczowe,
• odpowiednia ilość snu,
• regularna, umiarkowana aktywność fizyczna.

Należy pamiętać, że efekt tzw. mgły mózgowej u wielu osób jest stanem przemijającym, choć czas jego utrzymywania się może być zróżnicowany. U części pacjentów może utrzymywać się przez dłuższy okres i obniżać komfort życia oraz funkcjonowanie zawodowe i społeczne. Czas jego trwania uzależniony jest od wielu czynników, w tym od stanu organizmu i obecności chorób towarzyszących oraz przyczyny objawów. Ze względu na to, że objawy mgły mózgowej mogą negatywnie wpływać na psychikę człowieka, w niektórych przypadkach zasadne jest rozważenie wsparcia psychologicznego lub psychiatry.

W skrajnych przypadkach może dojść do rozwoju poważnych zaburzeń, w tym depresji, zespołu stresu pourazowego oraz stanów lękowych.

Mgła mózgowa – kiedy udać się do lekarza?

Decyzja o konsultacji lekarskiej w przypadku mgły mózgowej powinna opierać się na ocenie nasilenia, czasu trwania i dynamiki objawów, ponieważ stan ten może maskować poważne patologie neurologiczne lub metaboliczne.

Z medycznego punktu widzenia wskazaniem do diagnostyki jest sytuacja, w której deficyty poznawcze utrzymują się powyżej 2–4 tygodni mimo dbałości o higienę snu i regenerację lub gdy ich intensywność uniemożliwia prawidłowe funkcjonowanie zawodowe oraz społeczne.

Szczególną czujność kliniczną należy zachować, gdy mgle mózgowej towarzyszą tzw. „czerwone flagi”, do których należą: nagłe i silne bóle głowy, zaburzenia czucia, niedowłady, niewyraźna mowa lub epizody utraty przytomności. Takie stany wymagają natychmiastowej diagnostyki obrazowej w celu wykluczenia zmian naczyniowych w obrębie ośrodkowego układu nerwowego.

Konsultacja jest również wskazana, jeśli zaburzeniom koncentracji towarzyszą objawy ogólnoustrojowe (m.in. niewyjaśniony spadek masy ciała, przewlekłe stany podgorączkowe, drżenie rąk czy silna męczliwość mięśni).

Należy też pamiętać, że pacjent, który przeszedł COVID-19, mający objawy udaru mózgu, takie jak: utrata mowy lub niewyraźna mowa, drętwienie twarzy, ręki lub nogi po jednej stronie ciała, niedowidzenie lub utrata wzroku, zawroty głowy, drżenie ciała, powinien niezwłocznie wezwać pomoc medyczną.

“Pacjent z podejrzeniem udaru powinien niezwłocznie trafić do Szpitalnego Oddziału Udarowego. W trybie pilnym powinien zostać poddany diagnostyce obrazowej,  (np. rezonansowi magnetycznemu)”. Diagnostyka obrazowa skraca czas do właściwej terapii. – podkreśla dr n. med. Rafał Motyl, neurolog, radiolog, Kierownik Medyczny Centrum Diagnostycznego LUX MED Diagnostyka przy ul. 1 Sierpnia 8, w Warszawie

Treść została przygotowana zgodnie z zasadami Evidence-Based Medicine – medycyny opartej na faktach i wiarygodnych źródłach.