Promieniowanie słoneczne

Promieniowanie słoneczne - elektromagnetyczne obejmuje promieniowanie podczerwone, światło widzialne oraz promieniowanie ultrafioletowe (UV). To ostatnie dzieli się na:

• UVC - promieniowanie o najkrótszej fali, ale najwyższej energii. Ma bardzo silne właściwości rumieniotwórcze, jednak jest prawie całkowicie pochłaniane przez warstwę ozonową atmosfery i w normalnych warunkach nie dociera na powierzchnię ziemi.
• UVB - ma również silne właściwości rumieniotwórcze, wzmaga syntezę barwnika skóry i jest odpowiedzialne za oparzenia skóry.
  
UVA - jest mniej rumieniogenne, ale za to bardziej barwnikotwórcze od UVB. Ilość UVA docierająca do ziemi jest większa niż UVB. UVA może wzmocnić odczyny rumieniowe i niekorzystne efekty biologiczne promieniowania UVB.

Słońce - wróg czy przyjaciel?
Promieniowanie słoneczne jest niezbędne do prawidłowego funkcjonowania naszego organizmu. Umiejętne korzystanie ze słońca może być źródłem przyjemności i zdrowia.
Oprócz szeregu dobroczynnych efektów, takich jak korzystny wpływ na samopoczucie i aktywność fizyczną, promieniowanie słoneczne umożliwia syntezę witaminy D, pobudza wydzielanie wielu hormonów, jednak powoduje także szereg niekorzystnych efektów zależnych głównie od promieniowania UV. Moda na opalanie, która pojawiła się na początku lat sześćdziesiątych, spowodowała też wzrost zainteresowania możliwymi niepożądanymi efektami działania promieni słonecznych. Specjaliści zwracają uwagę na fototoksyczne i fotoalergiczne reakcje powstające w trakcie stosowania niektórych leków i kosmetyków. W ostatnich latach dowiedzieliśmy się o wielu efektach działania promieni słonecznych, które widoczne są dopiero po dłuższym czasie, np. o przedwczesnym starzeniu się skóry czy stanach przednowotworowych i rakach skóry.

Pod ostrzałem UV
Efekt działania promieniowania UV na skórę człowieka zależy od szerokości geograficznej, pory roku i dnia oraz zanieczyszczenia środowiska. Duże znaczenie ma też wykonywany zawód, np. rolnika, pracownika budowlanego czy marynarza, którzy częściej niż inni pracują na otwartej przestrzeni.
Wyróżnia się natychmiastowe i odległe skutki biologiczne działania promieniowania ultrafioletowego. Do najbardziej znanych bezpośrednich skutków należy oparzenie skóry - rumień posłoneczny. Jest to ostre uszkodzenie skóry, które pojawia się w ciągu 2-6 godzin po ekspozycji, może jednak rozwijać się przez 24 godziny po nasłonecznieniu, jest wynikiem zwiększonego przepływu krwi. Do pewnego stopnia skóra posiada zdolność obrony przed nim dzięki warstwie zrogowaciałej naskórka odbijającej padające promienie oraz dzięki barwnikowi - melaninie, który pochłania i rozprasza promieniowanie.

Chrońmy dzieci
Nie ma obecnie wątpliwości, że ostre oparzeniowe odczyny posłoneczne mogą wywoływać w obrębie skóry nie tylko powstawanie piegów, ale również zmian barwnikowych, a liczne znamiona barwnikowe są czynnikiem ryzyka rozwoju czerniaka złośliwego, jednego z najgroźniejszych nowotworów u ludzi. Pomimo że nie istnieje bezpośredni związek pomiędzy działaniem promieni UV a czerniakiem, to jednak panuje obecnie pogląd, że oparzenia słoneczne, szczególnie do 12. roku życia, są istotnym czynnikiem ryzyka w tym nowotworze. Na całym świecie z roku na rok wzrasta liczba zachorowań na raka skóry. Uznanym czynnikiem ryzyka są oparzenia słoneczne w dzieciństwie, dlatego bardzo ważna jest ochrona przed słońcem od najmłodszych lat. Skóra maluszka jest bardzo delikatna. Aby być pewnym, że słońce nie zaszkodzi dziecku, należy przestrzegać kilku podstawowych zasad: dzieci do 3. roku życia nie powinny się w ogóle opalać, a starsze oraz dorośli powinni chronić się przed działaniem promieni UV w godzinach największego nasłonecznienia, tj. między godz. 11 a 16. Starajmy się też osłonić skórę lekkimi ubraniami i wkładać okulary przeciwsłoneczne. Wrażliwą skórę dziecka należy smarować specjalnymi kremami z wysokim filtrem ochronnym, aplikowanie kremu należy powtarzać wielokrotnie w ciągu dnia. Trzeba nanosić go na całe ciało - wbrew powszechnej opinii ubranie nie chroni przed negatywnym wpływem promieni UV.

Kremowe różności
Mamy całą gamę kremów zawierających filtry UV. Ich ochrona jest wystarczająca, ale tylko wtedy, gdy stosowane są prawidłowo. Najczęściej popełniamy błędy, nakładając zbyt małą ilość preparatu lub stosując go zbyt rzadko. Zewnętrzne środki chroniące przed światłem to preparaty zawierające w swoim składzie filtry zmniejszające niekorzystne skutki działania promieni UV. Obecnie w różnych krajach stosuje się kilkadziesiąt substancji, które uznawane są za filtry przeciwsłoneczne. Wyróżnia się filtry chemiczne mające zdolność absorpcji promieni UV oraz filtry fizyczne chroniące skórę na skutek odbijania i rozpraszania tych promieni. Poszczególne filtry charakteryzują się odmiennymi własnościami ochronnymi. W grupie filtrów chemicznych najpopularniejsze na rynku są pochodne kwasu paraaminobenzeosowego (PABA), kwasu cynamonowego, kwasu salicylowego, związków terpenowych i benzofenonu. Filtry fizyczne to przede wszystkim tlenek i dwutlenek tytanu oraz cynku. Współczesne silne preparaty chroniące przed światłem zawierają mieszaninę kilku filtrów chemicznych oraz filtr fizyczny. Siłę działania preparatu chroniącego określa się międzynarodowym wskaźnikiem SPF (Sun Protectiv Factor). SPF wskazuje, o ile dłużej możemy przebywać na słońcu po zastosowaniu danego preparatu do momentu wystąpienia rumienia skóry w porównaniu do czasu pobytu na słońcu bez ochrony skóry.

Coraz starsza skóra
Oprócz naturalnego promieniowania słonecznego, z którego ludzie korzystają w trakcie kąpieli słonecznych, coraz powszechniejsze jest też wykorzystanie sztucznych źródeł energii świetlnej, które stosuje się zarówno w celach leczniczych, jak i kosmetycznych (np. w solariach). Należy jednak pamiętać, że energia wszystkich rodzajów źródeł promieniowania ultrafioletowego kumuluje się w skórze, prowadząc do niekorzystnych zjawisk fotobiologicznych i do rozwoju przyspieszonego starzenia się skóry lub nowotworów. Photoaging, czyli starzenie się skóry spowodowane światłem, polega na powstawaniu wielu niekorzystnych zmian wyglądu skóry, jej struktury i funkcji. Staje się ona szorstka, pogrubiała i nieelastyczna. Tworzą się głębokie zmarszczki i bruzdy oraz trwałe przebarwienia.
Promieniowanie słoneczne jest także podstawową przyczyną rozwoju zmian rogowacenia odsłonecznego - najczęstszego stanu przednowotworowego w obrębie skóry.

Słońce odgrywa również zasadniczą rolę w rozwoju niebarwnikowych nowotworów skóry (raków podstawno- i kolczystokomórkowych). Promieniowanie UV jest najsilniejszym aktywatorem wolnych rodników, których najniebezpieczniejszym działaniem jest destrukcja materiału genetycznego komórki. Efektem końcowym może być mutagenność i ostatecznie powstanie nowotworu.
Umiejętne korzystanie ze słońca jest źródłem przyjemności i zdrowia, ale należy pamiętać, iż oprócz działania dobroczynnego słońce może wywołać wiele objawów niepożądanych - od łagodnego oparzenia słonecznego po nieodwracalne skutki przyspieszonego starzenia się skóry i nowotwory. Wobec niewielkiej skuteczności środków leczniczych istotne znaczenie ma zapobieganie niepożądanym działaniom promieniowania słonecznego.

lek. med. Beata Jerzy
dermatolog